بیماری لوسمی (Leukemia) که به عنوان سرطان خون نیز شناخته میشود، یک نوع بدخیمی در سیستم خونساز بدن است که در آن مغز استخوان مقدار زیادی گلبول سفید غیرطبیعی تولید میکند. این سلولهای سرطانی توانایی مبارزه با عفونت را ندارند و با اختلال در عملکرد طبیعی مغز استخوان، تولید گلبولهای قرمز، پلاکتها و گلبولهای سفید سالم را با مشکل مواجه میکنند. مهمترین علائم بیماری لوسمی شامل خستگی شدید، تب، عفونتهای مکرر، کبودی و خونریزی بیدلیل میباشد. این بیماری در انواع حاد و مزمن و بر اساس نوع سلول درگیر دستهبندی میشود و شایعترین سرطان در کودکان محسوب میگردد. تشخیص زودهنگام و درمان به موقع بیماری لوسمی با روشهایی مانند شیمیدرمانی، پرتودرمانی یا پیوند مغز استخوان نقش تعیینکنندهای در بهبود بیمار دارد.
با ما همراه باشید:
- بیماری لوسمی چیست؟
- لوسمی چگونه ایجاد میشود و بر بدن تأثیر میگذارد؟
- انواع مختلف لوسمی
- علائم لوسمی و علت بیماری
- افراد در معرض خطر بیماری
- تشخیص بیماری
- مدیریت و مراحل درمان
- سوالات متداول
بیماری لوسمی چیست؟
لوسمی نوعی سرطان خون است که با رشد سریع سلولهای خونی غیرطبیعی مشخص میشود. این رشد کنترلنشده در مغز استخوان اتفاق میافتد. ( بیشتر خون بدن در مغز استخوان تولید میشود). سلولهای لوسمی معمولاً از نوع گلبولهای سفید نابالغ (در حال رشد) هستند. اصطلاح لوسمی (Leukemia) از واژههای یونانی “لوکوس” به معنای سفید و “هیما” به معنای خون گرفته شده است. برخلاف سایر سرطانها، لوسمی معمولاً تودهی سرطانی (تومور) تشکیل نمیدهد که در آزمایشهای تصویربرداری مانند عکسبرداری با اشعه ایکس یا سیتی اسکن دیده شود.
انواع مختلفی از لوسمی وجود دارد. برخی از انواع آن در کودکان شایعتر هستند، در حالی که انواع دیگر بیشتر در بزرگسالان دیده میشوند. درمان بستگی به نوع لوسمی و سایر عوامل دارد. بیماری لوسمی میتواند هر کسی را تحت تأثیر قرار دهد، اما در میان افراد در گروه سنی ۶۵ تا ۷۴ سال، مردان و سفید پوستان شایع تر است.
بیماری لوسمی چگونه ایجاد میشود؟
ایجاد لوسمی در مغز استخوان آغاز میشود. مغز استخوان بافت نرم و اسفنجی در حفرههای داخلی استخوانهاست که سلولهای خونی بدن در آن ساخته میشوند. سلولهای خونی قبل از رسیدن به شکل کاملاً بالغ خود، مراحل متعددی را طی میکنند. سلولهای خونی بالغ و طبیعی شامل این موارد هستند:
- گلبولهای قرمز: سلولهایی که اکسیژن و سایر مواد حیاتی را به تمام بافتها و اندامهای بدن میرسانند.
- گلبولهای سفید: سلولهایی که با عفونت مبارزه میکنند.
- پلاکتها: سلولهایی که به لخته شدن خون کمک میکنند.
این سلولهای خونی در ابتدا به صورت سلول های بنیادی خون ساز (Hematopoietic: “همو” به معنای خون و “پویزیس” به معنای ساختن) هستند. این سلولهای بنیادی به دو دستهی سلولهای میلوئیدی یا سلولهای لنفوئیدی تبدیل میشوند. اگر روند توسعه سلولهای خونی به طور طبیعی ادامه یابد، اشکال بالغ این سلولها به صورت زیر خواهند بود:
- سلولهای میلوئیدی به گلبولهای قرمز، پلاکتها و انواع خاصی از گلبولهای سفید (بازوفیل، ائوزینوفیل و نوتروفیل) تبدیل میشوند.
- سلولهای لنفوئیدی به انواع خاصی از گلبولهای سفید (لنفوسیتها و سلولهای کشنده طبیعی) تبدیل میشوند.
با این حال، در صورت ابتلا به لوسمی، یکی از سلولهای خونی در حال تکامل، شروع به تکثیر بیرویه میکند. این سلولهای غیرطبیعی – که سلولهای لوسمی نامیده میشوند – شروع به تسخیر فضای درون مغز استخوان میکنند. آنها فضای سلولهایی را که در تلاش برای تبدیل شدن به گلبولهای قرمز، گلبولهای سفید و پلاکتهای سالم هستند، اشغال میکنند.
لوسمی چگونه بر بدن تأثیر میگذارد؟
وجود تعداد زیادی سلول لوسمی و تعداد کم سلولهای طبیعی به چند دلیل مضر است:
- سلولهای لوسمی هیچ نقش مفیدی در حفظ سلامت بدن ایفا نمیکنند.
- سلولهای خونی طبیعی فضای بسیار کمی برای بلوغ و تکثیر در داخل مغز استخوان دارند، زیرا سلولهای لوسمی جای آنها را اشغال میکنند.
در نتیجه، گلبولهای قرمز، گلبولهای سفید سالم و پلاکتهای کمتری تولید شده و به جریان خون آزاد میشوند. در نتیجه، اندامها و بافتهای بدن اکسیژن لازم برای عملکرد صحیح را دریافت نمیکنند. علاوه بر این، بدن نمیتواند با عفونتها مبارزه کند یا در هنگام نیاز لختههای خون را تشکیل دهد.
انواع مختلف لوسمی کدامند؟
چهار نوع اصلی بیماری لوسمی و چندین زیرشاخه وجود دارد. ارائهدهندگان خدمات درمانی، لوسمی را بر اساس سرعت پیشرفت بیماری و منشأ سلولهای لوسمی (چه از سلولهای میلوئیدی و چه از سلولهای لنفوئیدی) طبقهبندی میکنند.
پزشکان، لوسمی را بر اساس سرعت پیشرفت و نوع سلول خونی درگیر طبقهبندی میکنند.
بر اساس سرعت پیشرفت بیماری:
- لوسمی حاد: سلولهای لوسمی به سرعت تقسیم شده و بیماری به سرعت پیشرفت میکند. در صورت ابتلا به لوسمی حاد، بیمار تنها طی چند هفته پس از تشکیل سلولهای لوسمی، احساس بیماری میکند. لوسمی حاد تهدیدکننده زندگی است و نیازمند آغاز فوری درمان میباشد. این نوع، شایعترین سرطان در کودکان است.
- لوسمی مزمن: در این نوع، سلولهای لوسمی رفتاری بینابین دارند؛ هم ویژگیهای سلولهای نابالغ و هم بالغ را نشان میدهند. برخی از این سلولها تا حدی رشد میکنند که عملکردی شبیه به سلولهای طبیعی دارند، اما نه به اندازه و کارایی همتایان سالم خود. بیماری در مقایسه با لوسمی حاد، معمولاً به کندی تشدید میشود. در صورت ابتلا به لوسمی مزمن، ممکن است برای سالها هیچ علامت قابل توجهی نداشته باشید. لوسمی مزمن در بزرگسالان شایعتر از کودکان است.
بر اساس نوع سلول:
- لوسمی میلوژنوز (میلوئیدی): این نوع از سلولهای میلوئیدی منشأ میگیرد. سلولهای میلوئیدی طبیعی به گلبولهای قرمز، گلبولهای سفید و پلاکتها تبدیل میشوند.
- لوسمی لنفوسیتی: این نوع از سلولهای لنفوئیدی منشأ میگیرد. سلولهای لنفوئیدی طبیعی به گلبولهای سفید خون تبدیل میشوند که بخش مهمی از سیستم ایمنی بدن هستند.
انواع اصلی لوسمی
چهار نوع اصلی لوسمی وجود دارد:
- لوسمی لنفوسیتی حاد (ALL): این نوع، شایعترین لوسمی در کودکان، نوجوانان و بزرگسالان جوان تا ۳۹ سال است. البته میتواند بزرگسالان در هر سنی را تحت تأثیر قرار دهد.
- لوسمی میلوژنوز حاد (AML): این نوع، شایعترین لوسمی حاد در بزرگسالان است و در سالمندان (بالای ۶۵ سال) شیوع بیشتری دارد. AML در کودکان نیز رخ میدهد.
- لوسمی لنفوسیتی مزمن (CLL): این نوع، شایعترین لوسمی مزمن در بزرگسالان (به ویژه در افراد بالای ۶۵ سال) است. در CLL ممکن است علائم برای چندین سال ظاهر نشوند.
- لوسمی میلوژنوز مزمن (CML): این نوع در سالمندان (به ویژه بالای ۶۵ سال) شایعتر است اما میتواند بزرگسالان در هر سنی را تحت تأثیر قرار دهد. بروز آن در کودکان بسیار نادر است. در CML نیز ممکن است علائم برای چندین سال ظاهر نشوند.
علائم لوسمی چیست؟
علائم تا حدی به نوع لوسمی بستگی دارد. برای مثال، اگر به نوع مزمن لوسمی مبتلا باشید، ممکن است در مراحل اولیه علائم محسوسی نداشته باشید.
از جمله نشانهها و علائم شایع بیماری لوسمی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- خستگی و احساس خستگی زودرس
- تب یا تعریق شبانه
- عفونتهای مکرر
- تنگی نفس
- رنگ پریدگی پوست
- کاهش وزن بیدلیل
- درد یا حساسیت در استخوانها/مفاصل
- درد یا احساس پری زیر دندههای سمت چپ بدن (ناحیه طحال)
- تورم غدد لنفاوی در گردن، زیر بغل، کشاله ران یا شکم؛ بزرگی طحال یا کبد
- کبودی و خونریزی آسان، از جمله خونریزی بینی، خونریزی لثه، بثورات پوستی شبیه نقطههای قرمز ریز (پتشی) یا لکههای پوستی بنفش/تیره
علت ایجاد لوسمی
لوسمی زمانی شروع میشود که DNA یک سلول منفرد در مغز استخوان شما تغییر میکند (جهش مییابد). DNA در واقع “کد دستورالعمل” است که به سلول میگوید چه زمانی رشد کند، چگونه تکامل یابد و چه زمانی از بین برود. به دلیل این جهش یا خطای کدگذاری، سلولهای لوسمی به تکثیر بیرویه ادامه میدهند. تمام سلولهای ناشی از آن سلول اولیه جهشیافته نیز DNA جهشیافته را دارند.
دانشمندان دقیقاً نمیدانند چه عاملی باعث جهش این سلولهای در حال تکثیر میشود. آنها توانستهاند برخی جهشهای رایج را که در افراد مبتلا به انواع مختلف لوسمی مشترک است، شناسایی کنند.
چه کسانی در معرض خطر بالاتری برای ابتلا به لوسمی هستند؟
هر فردی ممکن است به لوسمی مبتلا شود. با این حال، مطالعات نشان دادهاند که عوامل خاصی ممکن است خطر را افزایش دهند، از جمله:
- سابقه درمان سرطان: روشهای قبلی درمان سرطان که شامل پرتودرمانی یا شیمیدرمانی بودهاند، ممکن است احتمال ابتلا به برخی انواع لوسمی را افزایش دهند.
- سیگار کشیدن: اگر سابقه سیگار کشیدن یا قرار گرفتن در معرض دود دستدوم سیگار را دارید، در معرض خطر افزایشیافته برای ابتلا به لوسمی میلوژنوز حاد هستید.
- قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی صنعتی: بنزن و فرمالدهید مواد شیمیایی سرطانزای شناختهشدهای هستند که در مصالح ساختمانی و مواد شیمیایی خانگی یافت میشوند.
- اختلالات ژنتیکی خاص: اختلالات ژنتیکی مانند نوروفیبروماتوز، سندرم کلاین فلتر، سندرم شواخمن-دایموند و سندرم داون ممکن است خطر را افزایش دهند.
- سابقه خانوادگی لوسمی: تحقیقات نشان میدهد که برخی انواع لوسمی ممکن است در خانواده ها ارثی باشد. با این حال، در بیشتر موارد، داشتن خویشاوندی با لوسمی به این معنی نیست که شما یا یکی دیگر از اعضای خانواده نیز به آن مبتلا خواهید شد. اگر شما یا یکی از اعضای خانوادهتان یک بیماری ژنتیکی دارید، به ارائهدهنده خدمات سلامت خود اطلاع دهید. آنها ممکن است آزمایش ژنتیک را برای ارزیابی خطر شما توصیه کنند.
تشخیص و آزمایش ها
نتایج آزمایشهای خونی معمولی میتواند به پزشک شما هشدار دهد که ممکن است به نوع حاد یا مزمن لوسمی مبتلا باشید که نیاز به آزمایشهای بیشتر دارد. یا اگر علائم لوسمی را داشته باشید، آنها ممکن است یک بررسی کامل را توصیه کنند.
معاینات و آزمایشهای تشخیصی ممکن است شامل موارد زیر باشد:
-
معاینه فیزیکی:
پزشک شما در مورد علائم سؤال خواهد کرد و غدد لنفاوی متورم و طحال یا کبد بزرگشده را لمس میکند. آنها ممکن است لثههای شما را از نظر خونریزی و تورم بررسی کنند و به دنبال بثورات پوستی مرتبط با لوسمی که ممکن است قرمز، بنفش یا قهوهای به نظر برسند، بگردند.
-
شمارش کامل خون (CBC):
این آزمایش خون به ارائهدهنده شما اطلاع میدهد که آیا سطح غیرطبیعی از گلبولهای قرمز، گلبولهای سفید و پلاکتها را دارید. اگر لوسمی داشته باشید، به احتمال زیاد تعداد گلبولهای سفید خون شما بالاتر از حد طبیعی خواهد بود.
-
بررسی سلولهای خونی:
پزشک شما ممکن است نمونههای خون اضافی بگیرد تا نشانگرهایی را که نشاندهنده وجود سلولهای لوسمی یا یک نوع خاص لوسمی هستند، بررسی کند. «فلوسایتومتری» و «اسمیر خون محیطی» آزمایشهای تکمیلی هستند که ارائهدهنده شما ممکن است درخواست دهد.
-
بیوپسی مغز استخوان (آسپیراسیون مغز استخوان):
اگر تعداد گلبولهای سفید خون شما غیرطبیعی باشد، ارائهدهنده شما ممکن است بیوپسی را انجام دهد. در این روش، یک سوزن بلند در مغز استخوان شما (معمولاً در استخوان لگن) وارد شده و مایع بیرون کشیده میشود. نمونه مایع در آزمایشگاه از نظر وجود سلولهای لوسمی آزمایش میشود. بیوپسی مغز استخوان به تعیین درصد سلولهای غیرطبیعی در مغز استخوان کمک کرده و تشخیص لوسمی را تأیید میکند.
-
تصویربرداری و سایر آزمایشها:
اگر علائم نشان دهد که لوسمی استخوانها، اندامها یا بافتها را تحت تأثیر قرار داده است، پزشک شما ممکن است عکسبرداری با اشعه ایکس از قفسه سینه، سیتی اسکن یا امآرآی درخواست کند. (توجه: خود سلولهای لوسمی در تصویربرداری دیده نمیشوند).
-
پونکسیون کمری (آزمایش مایع نخاع):
ارائهدهنده شما ممکن است نمونهای از مایع نخاع را آزمایش کند تا ببیند آیا لوسمی به مایع اطراف مغز و نخاع شما گسترش یافته است یا خیر.
مدیریت و درمان
درمان بیماری لوسمی به نوع لوسمی، سن و سلامت کلی شما و همچنین اینکه آیا لوسمی به اندامها یا بافتهای دیگر گسترش یافته است یا خیر، بستگی دارد.
درمانهای رایج معمولاً شامل ترکیبی از موارد زیر است:
شیمی درمانی:
این روش متداولترین شکل درمان لوسمی است. در آن از مواد شیمیایی برای از بین بردن سلولهای لوسمی یا جلوگیری از تکثیر آنها استفاده میشود. این داروها ممکن است به صورت قرص، تزریق داخل وریدی یا تزریق زیرپوستی تجویز شوند. معمولاً ترکیبی از داروهای شیمیدرمانی استفاده میشود.
ایمونوتراپی (درمان بیولوژیک):
این درمان از داروهای خاصی برای تقویت سیستم دفاعی بدن (سیستم ایمنی) برای مبارزه با لوسمی استفاده میکند. ایمونوتراپی به سیستم ایمنی کمک میکند تا سلولهای سرطانی را شناسایی کرده و سلولهای ایمنی بیشتری برای مبارزه با آنها تولید کند.
درمان هدفمند:
این درمان از داروهایی استفاده میکند که برای حمله به بخشهای خاصی از سلول لوسمی (مانند یک پروتئین یا ژن) که باعث تسلط آنها بر سلولهای خونی طبیعی میشوند، طراحی شدهاند. این درمان ممکن است از تکثیر سلولهای لوسمی جلوگیری کند، خونرسانی به آنها را قطع کند یا مستقیماً آنها را از بین ببرد. درمان هدفمند احتمال آسیب به سلولهای طبیعی را کمتر میکند. نمونههایی از این داروها شامل پادتنهای مونوکلونال و مهارکنندههای تیروزین کیناز هستند.
پرتو درمانی:
این درمان از پرتوهای پرانرژی یا اشعه ایکس برای کشتن سلولهای لوسمی یا متوقف کردن رشد آنها استفاده میکند. پرتو مستقیماً به نقاط خاصی از بدن که سلولهای سرطانی هستند تابانده میشود یا در کل بدن پخش میشود. پرتودرمانی ممکن است قبل از پیوند سلولهای خون ساز انجام شود.
پیوند سلولهای خون ساز (پیوند سلول بنیادی یا مغز استخوان):
این درمان، سلولهای خون ساز سرطانی را که بر اثر شیمیدرمانی و/یا پرتودرمانی از بین رفتهاند، با سلولهای خونساز جدید و سالم جایگزین میکند. این سلولهای سالم ممکن است قبل از شیمی و پرتودرمانی از خون یا مغز استخوان خود فرد گرفته شوند یا از یک اهداکننده باشند. این سلولهای سالم جدید تکثیر شده و مغز استخوان و سلولهای خونی جدیدی را تشکیل میدهند که به گلبولهای قرمز، سفید و پلاکتهای مورد نیاز بدن تبدیل میشوند.
مراحل درمان لوسمی چیست؟
بسته به برنامه درمانی شما، ممکن است درمانهای لوسمی به صورت بلندمدت یا فازبندیشده دریافت کنید. به طور کلی، درمان فازی شامل سه بخش است که هر کدام هدف خاصی دارند:
- درمان القایی: هدف کشتن هرچه بیشتر سلولهای لوسمی در خون و مغز استخوان برای دستیابی به “عود بیماری” است. در حالت عود، شمارش سلولهای خونی به سطح طبیعی بازمیگردد، هیچ سلول لوسمی در خون یافت نمیشود و تمام علائم و نشانههای بیماری از بین میروند. این فاز معمولاً ۴ تا ۶ هفته طول میکشد.
- درمان تثبیت کننده (تقویتی): هدف از بین بردن هرگونه سلول لوسمی باقیمانده و غیرقابل تشخیص است تا سرطان عود نکند. این درمان معمولاً به صورت چرخهای و در مدت ۴ تا ۶ ماه انجام میشود.
- درمان نگهدارنده: هدف از بین بردن هر سلول لوسمی است که ممکن است از دو فاز اول درمان جان سالم به در برده باشد و جلوگیری از عود سرطان است. این درمان حدود دو سال طول میکشد.
اگر لوسمی عود کند، تیم درمانی ممکن است درمان را از سر گرفته یا تغییر دهد.
سوالات متداول
در صورت تشخیص لوسمی، چه انتظاری میتوانم داشته باشم؟
آینده پیش روی لوسمی دشوار است زیرا تجربه هر فرد متفاوت است. نتایج به عوامل مختلفی بستگی دارد، از جمله:
- ناهنجاریها یا جهشهای ژنتیکی (مهمترین عامل پیشبینی کننده)
- نوع لوسمی
- شمارش سلولهای خونی در زمان تشخیص
- سن و وضعیت سلامت کلی (به طور کلی، هرچه در زمان تشخیص جوانتر و سالم تر باشید، آینده بهتری دارید)
- پاسخ به درمان
- وجود سلولهای لوسمی در سیستم عصبی مرکزی (درمان این سلولها در مایع نخاع اغلب دشوارتر است)
آیا لوسمی درمان دارد؟
برای لوسمی “درمان” به معنای ریشهکنی کامل تعریف نشده است، اما این به معنای آن نیست که برخی افراد به “عود بلندمدت” دست نمییابند. “درمان” لوسمی به این معناست که سرطان از بین رفته، برنخواهد گشت و دیگر به درمان بیشتری نیاز نیست ، اما اطمینان از این امر در مورد لوسمی دشوار است.
در مقابل، “عود بلندمدت” به معنای عدم وجود علائم سرطان با یا بدون درمان است. دوره عود ممکن است از چند هفته تا سالها طول بکشد و ممکن است سرطان هرگز عود نکند. اگر عود کند، تیم درمانی شما ممکن است درمانهای جدیدی برای دستیابی به عود مجدد توصیه کند.
چه سوالاتی باید از پزشک خود بپرسم؟
- به چه نوع لوسمی مبتلا هستم؟ در چه نوع سلولی؟ نوع سرطان با رشد سریع است یا کند؟
- لوسمی در چه مرحلهای تشخیص داده شد؟
- گزینههای درمانی من کدامند؟
- مزایا و معایب هر نوع درمان چیست؟
- کدام برنامه درمانی برای من مناسبتر است؟ چرا؟
- درمان چه زمانی باید آغاز شود؟
- درمان (و هر مرحله از درمان) چقدر طول میکشد؟
- چه مدت در بیمارستان بستری خواهم بود؟
- عوارض جانبی درمان چیست؟ برای پیشگیری یا کاهش این عوارض چه میتوان کرد؟
- اگر بخواهم صاحب فرزند شوم، گزینههای من برای حفظ باروری چیست؟
- نرخ موفقیت/بقا برای نوع لوسمی من چقدر است؟
- آیا باید در یک کارآزمایی بالینی ثبت نام کنم؟
منبع: my.clevelandclinic.org
امروزه بیماری لوسمی به لطف پیشرفت های چشمگیر علم پزشکی، دیگر آن تصویر ترسناک گذشته را ندارد. با ظهور درمانهای هدفمند مانند ایمونوتراپی و سلولتراپیهای نوین مانند CAR-T، مسیر مبارزه با این بیماری متحول شده است. این درمانها که عوارض جانبی کمتری نیز دارند، به طور مستقیم به سلولهای سرطانی حمله کرده و امکان دستیابی به عود کامل و زندگی طولانیمدت را برای بسیاری از بیماران فراهم میکنند. علاوه بر این، موفقیت روزافزون پیوند مغز استخوان و توسعه داروهای جدید، امیدواری به کنترل مؤثر لوسمی و حتی زندگی طبیعی همراه با آن را به واقعیتی انکارناپذیر تبدیل کرده است. بنابراین، تشخیص لوسمی اگرچه پایان راه نیست، بلکه آغازی است برای یک نبرد امیدوارکننده با سلاحهای پیشرفته که هر روز بر قدرت و تنوع آنها افزوده میشود.
بدون دیدگاه