تپش قلب به احساس آگاهانه ضربان قلب گفته می‌شود؛ به‌طوری‌که فرد متوجه سریع‌تر شدن، نامنظم شدن، کوبیدن یا حتی جا افتادن ضربان قلب خود می‌شود. این احساس ممکن است در قفسه سینه، گلو یا گردن ایجاد شود و از چند ثانیه تا چند دقیقه یا بیشتر ادامه داشته باشد.
تپش قلب همیشه به معنای وجود بیماری قلبی نیست. برای مثال، هنگام فعالیت بدنی شدید، هیجان، استرس یا مصرف زیاد کافئین، ضربان قلب افزایش پیدا می‌کند و فرد ممکن است آن را به شکل تپش قلب احساس کند. بااین‌حال، تکرار این حالت، طولانی شدن آن یا همراهی با علائم دیگری مانند سرگیجه و تنگی نفس، بررسی پزشکی را ضروری می‌کند.
چه زمانی تپش قلب خطرناک است؟
اگر تپش قلب با هر یک از علائم زیر همراه باشد، باید آن را یک وضعیت اورژانسی در نظر گرفت:
- درد، فشار یا احساس سنگینی در قفسه سینه
- تنگی نفس شدید یا ناگهانی
- سرگیجه شدید یا احساس نزدیک بودن به غش
- از دست دادن هوشیاری یا غش کردن
- تپش قلب مداومی که برطرف نمی‌شود، به‌ویژه همراه با علائم بالا
در چنین شرایطی باید فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس گرفت. حتی اگر این علائم پس از چند دقیقه برطرف شوند، ارزیابی فوری پزشکی همچنان اهمیت دارد.
علت‌های تپش قلب چیست؟
علت تپش قلب را می‌توان به دو گروه کلی تقسیم کرد: عواملی که به‌طور موقت ضربان قلب را تغییر می‌دهند و بیماری‌هایی که ممکن است بر عملکرد قلب یا سیستم تنظیم‌کننده ضربان آن تأثیر بگذارند.
شناخت علت زمینه‌ای اهمیت زیادی دارد؛ زیرا درمان تپش قلب به دلیل ایجاد آن بستگی دارد.
علت‌های بی‌خطر تپش قلب
در بسیاری از افراد، تپش قلب در واکنش به شرایطی ایجاد می‌شود که باعث افزایش فعالیت سیستم عصبی سمپاتیک یا تغییر موقت ضربان قلب می‌شوند. مهم‌ترین این عوامل عبارت‌اند از:
۱. مصرف کافئین
قهوه، چای پررنگ، نوشیدنی‌های انرژی‌زا و برخی نوشیدنی‌های حاوی کافئین می‌توانند در افراد حساس باعث افزایش ضربان قلب یا احساس ضربان‌های غیرطبیعی شوند. این واکنش به میزان مصرف و حساسیت فرد بستگی دارد.
۲. اضطراب و استرس
هنگام اضطراب، بدن هورمون‌هایی مانند آدرنالین ترشح می‌کند. این فرایند می‌تواند ضربان قلب را افزایش دهد و باعث شود فرد ضربان قلب خود را شدیدتر یا سریع‌تر احساس کند.
۳. فعالیت بدنی شدید
هنگام ورزش یا فعالیت جسمانی، نیاز بدن به اکسیژن افزایش پیدا می‌کند. در پاسخ به این نیاز، قلب سریع‌تر خون را به اندام‌ها می‌رساند. این افزایش ضربان در شرایط طبیعی بخشی از واکنش بدن به فعالیت است.
۴. کم‌خوابی و خستگی
خواب ناکافی و خستگی شدید می‌توانند بر عملکرد سیستم عصبی خودکار تأثیر بگذارند و در بعضی افراد احساس تپش قلب ایجاد کنند.
۵. کم‌آبی بدن
کاهش حجم مایعات بدن ممکن است باعث افزایش ضربان قلب شود؛ زیرا قلب برای حفظ گردش خون باید سریع‌تر فعالیت کند.
۶. تغییرات هورمونی
تغییرات هورمونی در دوران بارداری، قاعدگی و یائسگی می‌توانند در برخی افراد با احساس تپش قلب همراه باشند.
این عوامل به تنهایی نشان‌دهنده بیماری قلبی نیستند؛ بااین‌حال، اگر تپش قلب مکرر، طولانی یا همراه با علائم هشداردهنده باشد، نباید آن را صرفاً به سبک زندگی نسبت داد.
علت‌های مهم پزشکی تپش قلب
گاهی تپش قلب نشانه یک اختلال زمینه‌ای است که به بررسی و درمان نیاز دارد. مهم‌ترین علت‌های پزشکی عبارت‌اند از:
۱. آریتمی یا اختلال ریتم قلب
آریتمی به اختلال در نظم یا سرعت ضربان قلب گفته می‌شود. در این وضعیت، قلب ممکن است سریع‌تر، کندتر یا نامنظم‌تر از حالت طبیعی ضربان داشته باشد.
برخی از انواع آریتمی عبارت‌اند از:
تاکی‌کاردی فوق‌بطنی (SVT): افزایش ناگهانی ضربان قلب که منشأ آن در بخش‌های بالایی قلب است.
فیبریلاسیون دهلیزی (AF): اختلالی که در آن فعالیت الکتریکی دهلیزها نامنظم می‌شود و ضربان قلب ممکن است نامنظم و گاهی سریع باشد.
ضربان‌های زودرس دهلیزی یا بطنی: ضربان‌هایی که زودتر از زمان مورد انتظار اتفاق می‌افتند و ممکن است به شکل جا افتادن یا کوبیدن ضربان احساس شوند.
تاکی‌کاردی بطنی: افزایش ضربان قلب با منشأ بطنی که در برخی شرایط می‌تواند خطرناک و نیازمند رسیدگی فوری باشد.
همه آریتمی‌ها خطرناک نیستند؛ اما تشخیص نوع اختلال ریتم برای تعیین میزان خطر و انتخاب درمان مناسب ضروری است.
۲. کم‌خونی
در کم‌خونی، ظرفیت خون برای انتقال اکسیژن کاهش پیدا می‌کند. در نتیجه، قلب ممکن است برای تأمین اکسیژن مورد نیاز بافت‌ها سریع‌تر بتپد.
تپش قلب ناشی از کم‌خونی ممکن است با علائمی مانند خستگی، ضعف، رنگ‌پریدگی، سرگیجه و کاهش تحمل فعالیت همراه باشد.
کمبود آهن یکی از علت‌های شایع کم‌خونی است؛ اما التهاب مزمن و برخی بیماری‌های زمینه‌ای نیز می‌توانند در ایجاد آن نقش داشته باشند.
۳. پرکاری تیروئید
هورمون‌های تیروئید در تنظیم سوخت‌وساز بدن و عملکرد قلب نقش دارند. افزایش بیش از حد این هورمون‌ها می‌تواند ضربان قلب را سریع یا نامنظم کند. تپش قلب ناشی از پرکاری تیروئید ممکن است همراه با نشانه‌های زیر باشد:
- کاهش وزن با وجود اشتهای طبیعی یا افزایش‌یافته
- تعریق زیاد و عدم تحمل گرما
- لرزش دست‌ها
- اضطراب و تحریک‌پذیری
- اختلال خواب
- افزایش ضربان قلب در حالت استراحت
در صورت مشاهده این علائم، بررسی عملکرد تیروئید اهمیت دارد. همچنین در افرادی که سابقه بیماری‌های خودایمنی تیروئید مانند تیروئیدیت هاشیموتو دارند، ارزیابی عملکرد تیروئید می‌تواند به تشخیص علت علائم کمک کند.
۴. تب و عفونت
تب باعث افزایش نیاز متابولیک بدن می‌شود و ضربان قلب را بالا می‌برد. در عفونت‌های شدید نیز تغییرات گردش خون و وضعیت عمومی بدن می‌توانند باعث تپش قلب شوند. اگر تپش قلب با تب بالا، ضعف شدید، افت فشار خون یا اختلال هوشیاری همراه باشد، ارزیابی فوری پزشکی ضروری است.
۵. اختلالات الکترولیتی
مواد معدنی مانند پتاسیم، منیزیم و کلسیم در انتقال پیام‌های الکتریکی و انقباض طبیعی عضله قلب نقش دارند. کاهش یا افزایش غیرطبیعی برخی از این مواد می‌تواند فعالیت الکتریکی قلب را مختل کند و در بعضی موارد به آریتمی منجر شود.
استفراغ و اسهال طولانی، کم‌آبی بدن، بیماری‌های کلیوی و مصرف بعضی داروها از عواملی هستند که ممکن است تعادل الکترولیت‌ها را بر هم بزنند.
۶. بیماری‌های ساختاری قلب
برخی بیماری‌ها مانند اختلالات دریچه‌ای، کاردیومیوپاتی و نارسایی قلبی می‌توانند با تپش قلب همراه باشند. در این شرایط، تغییر در ساختار یا عملکرد قلب ممکن است زمینه بروز اختلالات ریتم را فراهم کند.
تپش قلب ناگهانی نشانه چیست؟
تپش قلب ناگهانی به حالتی گفته می‌شود که فرد بدون مقدمه متوجه افزایش سریع ضربان یا تغییر محسوس ریتم قلب خود می‌شود. این حالت ممکن است هنگام استراحت، خواب، فعالیت روزمره یا حتی در شرایطی که فرد از نظر روانی آرام است اتفاق بیفتد.
یکی از علت‌های احتمالی تپش قلب ناگهانی، آریتمی‌هایی مانند تاکی‌کاردی فوق‌بطنی (SVT) است. در این اختلال، ضربان قلب ممکن است به‌طور ناگهانی افزایش پیدا کند و پس از مدتی نیز به همان سرعت به حالت طبیعی بازگردد. هر تپش قلب ناگهانی به معنای وجود آریتمی نیست. اضطراب، مصرف محرک‌ها، کم‌آبی، تب و تغییرات هورمونی نیز می‌توانند در بروز آن نقش داشته باشند.
برای تشخیص علت، توجه به چند ویژگی اهمیت دارد:
نحوه شروع: آیا ضربان قلب به‌طور ناگهانی شروع می‌شود یا به‌تدریج افزایش پیدا می‌کند؟
مدت زمان: تپش قلب چند ثانیه، چند دقیقه یا چند ساعت ادامه دارد؟
نظم ضربان: ضربان سریع اما منظم است یا نامنظم احساس می‌شود؟
شرایط بروز: هنگام خواب، استراحت، ورزش یا اضطراب اتفاق می‌افتد؟
علائم همراه: آیا با درد قفسه سینه، تنگی نفس، سرگیجه یا ضعف همراه است؟
ثبت زمان شروع، مدت و شرایط بروز تپش قلب می‌تواند اطلاعات مفیدی در اختیار متخصص قلب قرار دهد.
چه داروهایی ممکن است باعث تپش قلب شوند؟
برخی داروها می‌توانند به عنوان عارضه جانبی باعث افزایش ضربان قلب یا احساس تپش قلب شوند. این موضوع ممکن است به نوع دارو، مقدار مصرف، شرایط جسمانی فرد و تداخل دارویی بستگی داشته باشد.
مهم‌ترین گروه‌های دارویی که ممکن است با تپش قلب ارتباط داشته باشند عبارت‌اند از:
| گروه دارویی | نحوه ارتباط با تپش قلب |
|---|---|
| برخی داروهای ضدافسردگی | بعضی داروها، به‌ویژه مهارکننده‌های بازجذب سروتونین و نوراپی‌نفرین (SNRI)، ممکن است ضربان قلب را افزایش دهند. |
| داروهای سرماخوردگی و ضداحتقان | ترکیباتی مانند پسودوافدرین می‌توانند سیستم عصبی سمپاتیک را تحریک کنند. |
| برخی داروهای آسم | داروهای گشادکننده برونش از گروه بتا آگونیست‌ها ممکن است باعث افزایش ضربان قلب شوند. |
| داروهای تیروئید | مصرف بیش از مقدار مورد نیاز لووتیروکسین می‌تواند علائم ناشی از افزایش هورمون تیروئید، از جمله تپش قلب، ایجاد کند. |
| برخی آنتی‌بیوتیک‌ها | بعضی از آنتی‌بیوتیک‌ها ممکن است بر فعالیت الکتریکی قلب و فاصله QT تأثیر بگذارند. |
| داروهای محرک | برخی داروهای مورد استفاده در درمان اختلال کم‌توجهی و بیش‌فعالی ممکن است ضربان قلب را افزایش دهند. |
اگر پس از شروع مصرف یک دارو یا تغییر مقدار آن دچار تپش قلب شده‌اید، موضوع را با پزشک یا داروساز در میان بگذارید. گاهی تنظیم مقدار مصرف یا جایگزینی دارو با نظر پزشک ضروری است.
داروهای تجویزشده را به دلیل تپش قلب به‌صورت خودسرانه قطع نکنید. برای بررسی ارتباط علائم با دارو، فهرست تمام داروها، مکمل‌ها و فرآورده‌های مصرفی خود را در اختیار پزشک قرار دهید.
علائم خطرناک تپش قلب کدام‌اند و چه زمانی باید به اورژانس مراجعه کرد؟
بیشتر موارد تپش قلب به وضعیت اورژانسی منجر نمی‌شوند؛ اما برخی علائم می‌توانند نشانه اختلال جدی در عملکرد قلب یا گردش خون باشند. در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر همراه با تپش قلب، باید فوراً به اورژانس مراجعه کنید:
۱. درد یا فشار قفسه سینه
احساس فشار، سنگینی یا درد در قفسه سینه ممکن است با کاهش خون‌رسانی به عضله قلب یا سایر مشکلات جدی قلبی مرتبط باشد.
۲. تنگی نفس شدید
اگر تپش قلب با دشواری قابل‌توجه در تنفس همراه باشد، احتمال وجود اختلال مهم قلبی یا ریوی مطرح می‌شود و ارزیابی فوری لازم است.
۳. غش یا از دست دادن هوشیاری
غش کردن در جریان تپش قلب ممکن است به دلیل کاهش موقت خون‌رسانی به مغز اتفاق بیفتد و یکی از علائم هشداردهنده برخی آریتمی‌ها محسوب می‌شود.
۴. سرگیجه شدید و احساس نزدیک بودن به غش
این علامت به‌خصوص زمانی اهمیت دارد که هم‌زمان با ضربان بسیار سریع یا نامنظم ایجاد شود.
۵. تپش قلب مداوم و برطرف‌نشدنی
تپش قلبی که برای مدت طولانی ادامه پیدا می‌کند، به‌خصوص اگر با ضعف شدید یا علائم دیگر همراه باشد، نیازمند ارزیابی پزشکی است.
در صورت بروز این علائم با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید و خودتان رانندگی نکنید. اگر علائم خطرناک برطرف شده‌اند نیز ارزیابی فوری پزشکی را به تعویق نیندازید.
نوار قلب و هولتر برای تشخیص تپش قلب چه زمانی لازم است؟
برای تشخیص علت تپش قلب، پزشک ابتدا درباره زمان شروع، مدت، دفعات تکرار، شرایط بروز و علائم همراه سؤال می‌کند. سپس با توجه به سابقه پزشکی و معاینه، ممکن است آزمایش‌های مختلفی درخواست شود.
نوار قلب (ECG) چیست و چه زمانی انجام می‌شود؟
نوار قلب یا الکتروکاردیوگرام، آزمایشی است که فعالیت الکتریکی قلب را ثبت می‌کند. در این آزمایش، الکترودهایی روی پوست قفسه سینه و اندام‌ها قرار می‌گیرند و اطلاعات مربوط به سرعت و نظم ضربان قلب ثبت می‌شود. نوار قلب یکی از نخستین بررسی‌ها در ارزیابی تپش قلب است و می‌تواند به شناسایی برخی آریتمی‌ها، اختلالات هدایت الکتریکی و نشانه‌های بیماری‌های قلبی کمک کند.
اگر تپش قلب به‌صورت دوره‌ای اتفاق بیفتد و هنگام انجام نوار قلب وجود نداشته باشد، ممکن است نتیجه نوار قلب طبیعی باشد. طبیعی بودن یک نوار قلب در چنین شرایطی لزوماً به معنای رد تمام اختلالات ریتم قلب نیست.
هولتر قلب چیست و چه زمانی تجویز می‌شود؟
هولتر قلب دستگاهی قابل‌حمل برای ثبت مداوم فعالیت الکتریکی قلب در طول فعالیت‌های روزمره است. این دستگاه معمولاً برای یک دوره مشخص، مانند ۲۴ تا ۴۸ ساعت یا در برخی روش‌ها برای مدت طولانی‌تر، استفاده می‌شود. پزشک ممکن است در شرایط زیر هولتر یا دستگاه‌های پایش طولانی‌تر ریتم قلب را توصیه کند:
- تپش قلب به‌صورت مکرر اتفاق می‌افتد، اما در زمان انجام نوار قلب ثبت نمی‌شود.
- فرد دچار حملات متناوب ضربان سریع یا نامنظم می‌شود.
- احتمال آریتمی وجود دارد و ثبت ریتم قلب در زمان بروز علائم اهمیت دارد.
- لازم است ارتباط میان علائم بیمار و تغییرات ضربان قلب بررسی شود.
مدت استفاده از دستگاه به تعداد دفعات بروز علائم و نوع وسیله پایش بستگی دارد. اگر حملات به ندرت اتفاق بیفتند، پزشک ممکن است به‌جای هولتر معمولی، دستگاه ثبت رویداد یا روش پایش طولانی‌تری را انتخاب کند.
تپش قلب در بیماران لوپوس و روماتیسمی چه اهمیتی دارد؟
بیماری‌های روماتیسمی و خودایمنی در برخی شرایط می‌توانند اندام‌های مختلف بدن، از جمله قلب و عروق را درگیر کنند. به همین دلیل، تپش قلب در افراد مبتلا به این بیماری‌ها باید با توجه بیشتری بررسی شود. یکی از بیماری‌های مهم در این زمینه، لوپوس یا لوپوس اریتماتوز سیستمیک (SLE) است. لوپوس یک بیماری خودایمنی است که می‌تواند با التهاب بخش‌های مختلف قلب همراه باشد.
انواع درگیری قلبی در بیماران مبتلا به لوپوس
۱. پریکاردیت
پریکاردیت به التهاب پرده اطراف قلب گفته می‌شود. این وضعیت ممکن است با درد قفسه سینه، به‌ویژه هنگام تنفس عمیق یا دراز کشیدن، همراه باشد.
۲. میوکاردیت
میوکاردیت به التهاب عضله قلب گفته می‌شود. این بیماری ممکن است باعث اختلال در عملکرد پمپاژ قلب، خستگی، تنگی نفس و گاهی اختلال ریتم شود.
۳. درگیری دریچه‌های قلب
در برخی بیماران مبتلا به لوپوس، دریچه‌های قلب نیز ممکن است درگیر شوند. این تغییرات در بعضی موارد بر عملکرد طبیعی قلب تأثیر می‌گذارند.
۴. اختلالات ریتم و هدایت الکتریکی قلب
درگیری عضله قلب، بافت‌های هدایتی یا سایر ساختارهای قلب می‌تواند زمینه بروز اختلالات ریتم را فراهم کند.
البته وجود تپش قلب در بیمار مبتلا به لوپوس به معنای درگیری قلبی ناشی از بیماری نیست. کم‌خونی، تب، اضطراب، اختلالات تیروئید، کم‌آبی و عوارض برخی داروها نیز می‌توانند در ایجاد این علامت نقش داشته باشند.
در سایر بیماری‌های روماتیسمی نیز با توجه به نوع بیماری، شدت التهاب، داروهای مصرفی و شرایط عمومی فرد، احتمال درگیری قلبی متفاوت است.
بنابراین، اگر فرد مبتلا به بیماری‌های روماتیسمی دچار تپش قلب جدید، مکرر یا طولانی شده است، بهتر است موضوع را با پزشک معالج مطرح کند و در صورت نیاز، ارزیابی توسط متخصص قلب انجام شود.
چه زمانی برای تپش قلب به متخصص قلب مراجعه کنیم؟
اگر تپش قلب به‌صورت مکرر اتفاق می‌افتد، بدون دلیل مشخص شروع می‌شود، مدت زیادی ادامه دارد یا بر فعالیت‌های روزمره تأثیر گذاشته است، مراجعه به متخصص قلب توصیه می‌شود.
همچنین در شرایط زیر بهتر است بررسی تخصصی قلب را جدی بگیرید:
- سابقه ابتلا به بیماری قلبی یا آریتمی دارید.
- در خانواده شما سابقه مرگ ناگهانی قلبی یا بیماری‌های مهم قلبی در سنین پایین وجود دارد.
- تپش قلب هنگام فعالیت بدنی یا بلافاصله پس از آن اتفاق می‌افتد.
- ضربان قلب به‌طور مکرر سریع یا نامنظم می‌شود.
- به بیماری‌هایی مانند پرکاری تیروئید یا کم‌خونی مبتلا هستید و تپش قلب را تجربه می‌کنید.
- به بیماری‌های خودایمنی و روماتیسمی مانند لوپوس مبتلا هستید و علائم جدید قلبی پیدا کرده‌اید.
برای بررسی علت تپش قلب و تشخیص احتمال اختلالات ریتم، مراجعه به متخصص قلب و عروق اهمیت دارد.
ویزیت متخصص قلب و عروق در مرکز روماتیسم ایران
دکتر ثمین قنبری، متخصص قلب و عروق، در مرکز روماتیسم ایران آماده ارائه خدمات تخصصی به بیماران است.
پزشک: دکتر ثمین قنبری، متخصص قلب و عروق
زمان ویزیت: یکشنبه‌ها، ساعت ۱۵ تا ۱۸
نشانی: تهران، کارگر شمالی، ابتدای خیابان ابوالفضل خسروی، پلاک ۷۰
برای آشنایی بیشتر با سوابق و خدمات پزشکی، می‌توانید به صفحه دکتر ثمین قنبری، متخصص قلب مرکز روماتیسم ایران مراجعه کنید.
بدون دیدگاه