بیماری التهاب روده چیست؟ | تفاوت بیماری IBD با سندروم روده تحریک پذیر| لیست غذاهای ممنوعه

بیماری التهاب روده (IBD) یک اختلال مزمن و التهابی در دستگاه گوارش است که شامل دو نوع اصلی کولیت اولسراتیو و بیماری کرون می‌شود. علائم شایع بیماری التهاب روده شامل اسهال مداوم، درد شکمی، کاهش وزن ناخواسته و خستگی شدید است. این بیماری ناشی از تعامل پیچیده عوامل ژنتیکی، محیطی و اختلال در سیستم ایمنی بدن است و در صورت عدم مدیریت مناسب می‌تواند منجر به عوارض جدی مانند سوءتغذیه یا افزایش خطر سرطان روده شود. مرکز روماتیسم ایران اطلاعات جامعی از این بیماری در اختیارتان قرار میدهد.

فهرست محتوا:

• بیماری التهاب روده (IBD) چیست؟
• انواع بیماری التهاب روده (IBD)
• علائم شایع التهاب روده
• چه چیزی باعث التهاب روده می‌شود؟
• آیا غذا باعث علائم بیماری التهاب روده (IBD) می‌شود؟
• عوامل خطر ابتلا به IBD
• عوارض بیماری
• تشخیص بیماری
• مدیریت و درمان
• تفاوت بیماری IBD با سندروم روده تحریک پذیر
• سوالات متداول درباره التهاب روده

بیماری التهاب روده (IBD) چیست؟

بیماری التهاب روده (IBD) به گروهی از بیماری‌ها اطلاق می‌شود که باعث التهاب مزمن در دستگاه گوارش (GI) شما می‌گردند. علائم این بیماری ممکن است ناگهانی ظاهر شود (دوره‌های عود یا شعله‌ور شدن) و علاوه بر سایر مشکلات، باعث گرفتگی‌های شدید شکمی و اسهال شود. اما IBD فراتر از روده‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد و می‌تواند بر سلامت کلی جسم، رفاه عاطفی و حتی سلامت روان شما تأثیر بگذارد.

بیماری التهاب روده یک بیماری مادام‌العمر و بدون درمان قطعی است. شاید این موضوع ناامیدکننده به نظر برسد، اما درمان‌هایی برای مدیریت علائم IBD وجود دارند و اقداماتی هست که می‌توانید انجام دهید تا این بیماری مانع زندگی عادی شما نشود.

انواع بیماری التهاب روده (IBD)

بیماری کرون و کولیت اولسراتیو، انواع اصلی بیماری التهاب روده محسوب می‌شوند:

• بیماری کرون: این بیماری باعث ایجاد زخم‌هایی در دستگاه گوارش می‌شود. می‌تواند هر قسمتی از دستگاه گوارش از دهان تا مقعد را درگیر کند، اما معمولاً در روده کوچک و بخش بالایی روده بزرگ ایجاد می‌گردد.
• کولیت اولسراتیو (UC): UC باعث تورم و زخم‌هایی در روده بزرگ می‌شود. معمولاً از رکتوم (راست روده) شروع شده و می‌تواند به بخشی یا تمام کولون (روده بزرگ) گسترش یابد.

علائم شایع التهاب روده چیست؟

علائم شایع IBD می‌تواند خفیف یا شدید باشد. این علائم به صورت دوره‌ای ظاهر شده و ناپدید می‌شوند و پیش‌بینی زمان وقوع آن‌ها همیشه ممکن نیست. هنگام بروز علائم، پزشک ممکن است تشخیص دهد که شما در مرحله فعالیت بیماری قرار دارید. هنگامی که علائم پس از درمان از بین بروند، پزشک ممکن است بگوید بیماری در مرحله خاموشی است. علائم شایع IBD عبارتند از:

• درد پایین شکم که ممکن است به صورت کرامپ‌های شکمی احساس شود
• خون در مدفوع
• اسهال مزمن
• خستگی
• کاهش وزن ناخواسته

چه چیزی باعث التهاب روده می‌شود؟

دلیل اصلی بیماری التهاب روده (IBD) حمله اشتباه سیستم ایمنی به سلول‌های سالم دستگاه گوارش است که منجر به التهاب مزمن می‌شود، هرچند دلیل دقیق این اختلال ایمنی ناشناخته باقی مانده است. تحقیقات نشان می‌دهد ترکیبی از عوامل ژنتیکی (بیش از ۱۶۰ ژن مستعدکننده که در تنظیم پاسخ ایمنی، سد مخاطی روده و تعادل باکتریایی نقش دارند)، عوامل محیطی (مانند مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها، داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی، سیگار و استرس که به عنوان محرک علائم عمل می‌کنند) و اختلال در میکروبیوم روده در ایجاد این التهاب نقش دارند. به عبارت ساده‌تر، IBD نتیجه تعامل پیچیده بین ژن‌های معیوب، پاسخ ایمنی نامناسب و عوامل محیطی است که به بافت روده آسیب می‌زند.

آیا غذا باعث علائم بیماری التهاب روده (IBD) می‌شود؟

خیر، اما ممکن است متوجه شوید علائم شما پس از مصرف برخی غذاها یا نوشیدنی‌ها تشدید می‌شود. واکنش افراد متفاوت است، اما مواد غذایی و آشامیدنی که ممکن است وضعیت را بدتر کنند عبارتند از:

• نوشیدنی‌های الکلی
• نوشیدنی‌های کافئین‌دار
• نوشیدنی‌های گازدار
• غذاهای حاوی شیر (لبنیات)
• غذاهای پرفیبر
• غذاهای چرب و سرخ‌کردنی

عوامل خطر ابتلا به IBD چیست؟

مهم‌ترین عامل خطر ابتلا، سابقه خانوادگی است. مطالعات نشان می‌دهد ۵٪ تا ۲۰٪ از مبتلایان به IBD، یک خویشاوند درجه یک (والد، خواهر/برادر یا فرزند) مبتلا به این بیماری دارند.

عوارض بیماری التهاب روده کدامند؟

IBD می‌تواند باعث بروز مشکلات پزشکی دیگری در دستگاه گوارش و سایر اندام‌ها شود. برخی از این عوارض اورژانسی یا جدی هستند، از جمله:

• سرطان کولون: ابتلا به IBD خطر توسعه سرطان روده بزرگ را افزایش می‌دهد.
• سوراخ شدگی روده (پرفوراسیون): علائم شامل درد و کرامپ شدید شکم، نفخ و درد زمان لمس شکم است.
• مگاکولون سمی (اتساع سمی روده): علائم شامل اسهال خونی، درد شدید شکم و درد زمان لمس شکم است.

از دیگر عوارض IBD در دستگاه گوارش می‌توان به فیستول مقعدی و تنگی کانال مقعدی (باریک شدن مسیر مقعد که دفع مدفوع را دشوار می‌کند) اشاره کرد.

همچنین IBD ممکن است خطر عوارض زیر را افزایش دهد:

• کم‌خونی (کاهش گلبول‌های قرمز)
• لخته‌های خونی
• درد و التهاب چشمی
• سنگ کلیه
• زخم‌های دهانی
• بیماری‌های کبدی مانند سیروز و کلانژیت اسکلروزان اولیه
• سوءجذب و سوءتغذیه
• تورم مفاصل
• زخم‌ها و بثورات پوستی
• پوکی استخوان

تشخیص بیماری التهاب روده (IBD)

پزشک ابتدا معاینه فیزیکی انجام داده و درباره علائم شما (مدت زمان، شدت و دوره‌ای بودن آنها) سؤال می‌پرسد و ممکن است آزمایش‌های زیر را تجویز کند:

• آزمایش خون کامل (CBC)
• اندوسکوپی کپسولی
• کولونوسکوپی
• سی‌تی اسکن (توموگرافی کامپیوتری)
• سونوگرافی اندوسکوپیک (EUS)
• سیگموئیدوسکوپی انعطاف‌پذیر
• ام‌آر‌آی (تصویربرداری رزونانس مغناطیسی)
• اندوسکوپی فوقانی

مدیریت و درمان

درمان بسته به نوع IBD متفاوت است، اما همه روش‌ها بر رساندن بیماری به مرحله خاموشی و تثبیت آن متمرکزند. پزشک ممکن است داروهای تسکین‌دهنده علائم تجویز کند. در صورت عدم تأثیر داروها، انجام عمل جراحی ضروری می‌شود.

داروها

• داروهای IBD عمدتاً بر مدیریت التهاب و کنترل پاسخ سیستم ایمنی تمرکز دارند. داروهای تجویزی مشابهی برای بیماری کرون و کولیت اولسراتیو استفاده می‌شوند:
• آنتی‌بیوتیک‌ها: برای عفونت‌های ناشی از فیستول مقعدی
• داروهای ضد اسهال: مانند لوپرامید (Imodium® A-D) برای بیماری کرون
• داروهای بیولوژیک: مهار سیستم ایمنی برای جلوگیری از ترشح پادتن‌های محرک التهاب
• کورتیکواستروئیدها: کنترل التهاب
• تعدیل‌کننده‌ها و سرکوب‌گرهای ایمنی: تنظیم پاسخ سیستم ایمنی

جراحی

اگرچه داروها ممکن است سال‌ها علائم را کنترل کنند، در صورت عدم پاسخ‌دهی، جراحی‌هایی مانند کولکتومی (برداشتن روده بزرگ) توصیه می‌شود.

تفاوت بیماری IBD با سندروم روده تحریک پذیر چیست؟

تفاوت اصلی بین بیماری‌های التهابی روده (IBD) و سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS) در ماهیت و شدت بیماری است:

IBD (شامل بیماری کرون و کولیت اولسراتیو) یک بیماری التهابی و مزمن است که با آسیب ساختاری به دیواره روده، زخم، خونریزی و افزایش خطر عوارض جدی (مانند سوراخ شدن روده یا سرطان) همراه است و معمولاً از طریق آزمایش‌های خون، مدفوع، کولونوسکوپی و بیوپسی تایید می‌شود. در مقابل، IBS  یک اختلال عملکردی بدون التهاب یا آسیب بافتی است که با علائم متناوبی مانند درد شکم، نفخ، اسهال یا یبوست (بدون خونریزی) مشخص می‌شود و تشخیص آن اغلب با رد سایر بیماری‌ها و بر اساس معیارهای بالینی صورت می‌گیرد. به عبارت ساده، IBD التهاب واقعی و آسیب‌زننده به روده ایجاد می‌کند، در حالی که IBS عملکرد روده را بدون آسیب فیزیکی مختل می‌کند.

برای تشخیص قطعی و درمان، مراجعه به پزشک متخصص گوارش ضروری است.

سوالات متداول

آیا التهاب روده خطرناک است؟

در صورت عدم تشخیص و درمان به موقع بیماری التهاب روده (IBD) می‌تواند یک بیماری خطرناک محسوب شود و منجر به عوارض تهدیدکننده زندگی از جمله سوراخ شدگی روده (پرفوراسیون)، اتساع سمی روده (مگاکولون سمی)، خونریزی‌های شدید و افزایش قابل توجه خطر ابتلا به سرطان کولون (به‌ویژه در موارد طولانی‌مدت کولیت اولسراتیو) شود. علاوه بر این، IBD می‌تواند با ایجاد مشکلات سیستمیک مانند سوءتغذیه شدید، لخته‌های خونی خطرناک، پوکی استخوان پیشرفته و درگیری اندام‌هایی مانند کبد و مفاصل، کیفیت زندگی را به شدت کاهش داده و حتی حیات بیمار را به مخاطره بیندازد. با این حال، تشخیص زودهنگام، درمان دارویی هدفمند (مانند بیولوژیک‌ها) و نظارت منظم پزشکی می‌تواند بیماری را به مرحله خاموشی برده و از بروز بسیاری از این عوارض پیشگیری کند.

آیا امکان درمان سریع التهاب روده وجود دارد؟

خیر، بیماری التهاب روده (IBD) یک بیماری مزمن است که درمان قطعی و سریع ندارد، اما علائم آن می‌تواند با شروع درمان هدفمند در عرض چند هفته تا چند ماه بهبود یابد. داروهای سریع‌الاثر مانند کورتیکواستروئیدها (مثل پردنیزولون) اغلب برای کنترل فوری التهاب و کاهش علائم حاد در دوره‌های عود استفاده می‌شوند، اما این داروها فقط موقتاً علائم را مهار می‌کنند و برای درمان پایدار کافی نیستند. درمان‌های بلندمدت مانند داروهای بیولوژیک (مثل اینفلیکسیماب) یا تعدیل‌کننده‌های ایمنی ممکن است ۶ تا ۱۲ هفته زمان ببرند تا اثر کامل خود را نشان دهند. حتی در موارد شدید که نیاز به جراحی اورژانسی (مثل برداشتن بخشی از روده) وجود دارد، بهبودی کامل هفته‌ها تا ماه‌ها طول می‌کشد. بنابراین، اگرچه کنترل سریع علائم ممکن است، اما دستیابی به خاموشی پایدار بیماری (رمیسیون) نیازمند پیگیری منظم، تنظیم داروها توسط متخصص گوارش و تغییرات سبک زندگی است.

برای ورم روده چه بخوریم؟

برای مدیریت علائم بیماری التهاب روده (IBD) در دوره‌های عود، رعایت رژیم غذایی کم‌باقیمانده (Low-Residue Diet) و اجتناب از محرک‌ها توصیه می‌شود:

غذاهای مجاز:

• کربوهیدرات‌های ساده و بدون فیبر مانند نان سفید، برنج سفید پخته، پاستای بدون سبوس.
• پروتئین‌های نرم و کم‌چرب مانند مرغ آب‌پز، ماهی بخارپز، تخم‌مرغ آب‌پز.
• سبزیجات پخته و پوست‌کنده (هویج، کدو حلوایی) و میوه‌های کم‌فیبر مانند موز رسیده و طالبی.
• منابع پروبیوتیک مانند ماست پروبیوتیک بدون لاکتوز (در صورت تحمل).

رژیم غذایی کم ‌باقیمانده (Low-Residue Diet) یک برنامه غذایی محدودکننده است که با کاهش فیبر و مواد هضم نشده، حجم و دفعات دفع مدفوع را کم می‌کند تا روده را استراحت دهد. این رژیم حتماً باید زیر نظر پزشک یا متخصص تغذیه و برای مدت محدود انجام شود، زیرا ممکن است مواد مغذی ضروری را به‌اندازه کافی تأمین نکند.

پرهیزهای ضروری:

• غذاهای پرچرب، سرخ‌کردنی، لبنیات پرچرب (در صورت عدم تحمل لاکتوز).
• مواد غذایی خام، دانه‌دار، فیبر نامحلول (سبوس، آجیل، ذرت، میوه‌های پوست ‌کنده‌ نشده).
• نوشیدنی‌های گازدار، کافئین و الکل.

بهترین قرص برای التهاب روده

هیچ قرصی به‌عنوان بهترین درمان برای بیماری التهاب روده (IBD) وجود ندارد، زیرا انتخاب دارو به نوع بیماری (کرون یا کولیت اولسراتیو)، شدت علائم، وسعت درگیری روده و پاسخ فردی بیمار بستگی دارد. با این حال، بر اساس آخرین دستورالعمل‌های درمانی:

• داروهای بیولوژیک (مانند اینفلیکسیماب، آدالیموماب) اغلب به‌عنوان خط اول درمان در موارد متوسط تا شدید برای القا و حفظ خاموشی بیماری استفاده می‌شوند.
• تعدیل‌کننده‌های ایمنی (مثل آزاتیوپرین یا متوترکسات) برای کنترل بلندمدت التهاب کاربرد دارند.
• در دوره‌های حاد عود، کورتیکواستروئیدهای خوراکی (مثل پردنیزولون) برای کاهش سریع التهاب تجویز می‌شوند، اما به‌دلیل عوارض جانبی، فقط برای مصرف کوتاه‌مدت توصیه می‌شوند.

ارتباط التهاب روده و کمردرد چیست؟

ارتباط التهاب روده و کمردرد عمدتاً از دو مسیر اصلی ناشی می‌شود:

• التهاب سیستمیک: فعالیت بیماری در دستگاه گوارش می‌تواند باعث انتشار التهاب به سایر اندام‌ها شود. در برخی بیماران، این التهاب به مفاصل ساکروایلیاک (محل اتصال ستون فقرات به لگن) یا خود ستون فقرات گسترش یافته و منجر به اسپوندیلیت انکیلوزان یا آرتریت واکنشی می‌گردد که کمردرد التهابی ایجاد می‌کند.
• عوارض خارج روده‌ای: تا ۳۰٪ مبتلایان به IBD دچار آرتروپاتی مرتبط با IBD می‌شوند که کمردرد (اغلب در ناحیه کمری-خاجی) یکی از علائم شایع آن است. این درد معمولاً با استراحت بدتر شده و با فعالیت بهبود می‌یابد، برخلاف کمردردهای مکانیکی.
• علل غیرمستقیم: سوءجذب مواد مغذی (مثل ویتامین D و کلسیم) ناشی از IBD می‌تواند به پوکی استخوان و در نتیجه شکستگی‌های مهره‌ای و کمردرد منجر شود.

کمردرد در بیماران IBD نیاز به ارزیابی تخصصی (روماتولوژیست) دارد، چرا که ممکن است نشانه‌ای از فعالیت بیماری سیستمیک باشد و درمان آن اغلب شامل کنترل التهاب روده با داروهای بیولوژیک و فیزیوتراپی تخصصی است.

آیا التهاب روده باعث سرطان میشود؟

التهاب مزمن و طولانی مدت روده (به ویژه در بیماری‌هایی مانند بیماری کرون و کولیت اولسراتیو) می‌تواند خطر ابتلا به سرطان کولورکتال (روده بزرگ) را افزایش دهد. دلیل اصلی این است که التهاب مداوم باعث آسیب مکرر به سلول‌های پوشش روده می‌شود. در طول زمان، این آسیب و تلاش بدن برای ترمیم آن، می‌تواند منجر به جهش‌های ژنتیکی در سلول‌ها شود. اگر این جهش‌ها در ژن‌های کنترل‌کننده رشد سلولی اتفاق بیفتند، سلول‌ها ممکن است به‌طور غیرقابل کنترل شروع به تکثیر کنند و در نهایت به سرطان تبدیل شوند. هرچه التهاب شدیدتر و طولانی‌تر باشد و هرچه مساحت بیشتری از روده درگیر شود، این خطر افزایش می‌یابد. به همین دلیل، کنترل دقیق التهاب و انجام غربالگری‌های منظم (مانند کولونوسکوپی) برای بیماران مبتلا به بیماری‌های التهابی روده (IBD) حیاتی است تا خطر سرطان کاهش یابد یا در مراحل اولیه تشخیص داده شود.

تشخیص زودهنگام بیماری التهاب روده و درمان ترکیبی (داروهای ضدالتهاب، تعدیل‌کننده‌های ایمنی و تغییرات رژیم غذایی) نقش کلیدی در کنترل علائم و بهبود کیفیت زندگی بیماران دارد. با وجود چالش‌های ناشی از این بیماری، پیگیری منظم با متخصص گوارش و پایبندی به برنامه درمانی می‌تواند دوره بیماری را به طور موثری مهار کند.

منبع: my.clevelandclinic.org