بیماری لوپوس فقط به پوست، مفاصل و کلیهها محدود نمیشود و در برخی افراد میتواند بخشهای مختلف دستگاه قلب و عروق را نیز تحت تأثیر قرار دهد. درگیری قلب در لوپوس ممکن است به شکل التهاب پرده اطراف قلب (پریکاردیت)، التهاب عضله قلب (میوکاردیت)، آسیب دریچهها یا افزایش خطر ابتلا به بیماری عروق کرونر بروز کند. گاهی این مشکلات با علائمی مانند درد قفسه سینه، تنگی نفس، تپش قلب و خستگی همراه هستند و در برخی موارد نیز بدون علامت مشخص پیشرفت میکنند.
اهمیت این موضوع از آن جهت است که التهاب مزمن ناشی از بیماری لوپوس، تغییرات سیستم ایمنی، وجود آنتیبادیهای خاص و بعضی عوامل مرتبط با درمان بیماری میتوانند خطر مشکلات قلبیعروقی را افزایش دهند. به همین دلیل، تشخیص بهموقع علائم، ارزیابی وضعیت قلب و کنترل فعالیت بیماری اهمیت زیادی دارد.
در این مقاله، انواع درگیری قلب در لوپوس، علائم هشداردهنده، روشهای تشخیص و راهکارهای کاهش خطر عوارض قلبی را بررسی میکنیم.
درگیری قلب در لوپوس چیست؟
لوپوس اریتماتوز سیستمیک (SLE) یک بیماری خودایمنی مزمن است که در آن سیستم ایمنی به اشتباه به بافتهای سالم بدن حمله میکند. از آنجا که این بیماری میتواند اندامهای مختلف را درگیر کند، قلب و عروق نیز از آسیبهای احتمالی آن در امان نیستند. درگیری قلب در لوپوس به معنای تأثیر بیماری بر یک یا چند بخش از سیستم قلبیعروقی است. این درگیری ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- پریکارد: التهاب پرده نازکی که اطراف قلب را میپوشاند.
- میوکارد: التهاب عضله قلب که در انقباض و پمپاژ خون نقش دارد.
- اندوکارد و دریچهها: ایجاد التهاب یا ضایعات غیرعفونی روی دریچههای قلب.
- عروق کرونر: افزایش احتمال تصلب شرایین، تنگی عروق و بروز بیماری ایسکمیک قلب.
- سیستم عروقی و گردش خون: افزایش احتمال تشکیل لخته، بهویژه در افراد مبتلا به سندرم آنتیفسفولیپید.
نکته مهم این است که همه افراد مبتلا به لوپوس دچار مشکلات قلبی نمیشوند. شدت و نوع درگیری به عواملی مانند مدت ابتلا، میزان فعالیت بیماری، وجود سایر بیماریهای زمینهای و عوامل خطر قلبیعروقی بستگی دارد.
پریکاردیت در لوپوس؛ شایعترین درگیری قلبی
پریکاردیت یکی از شناختهشدهترین تظاهرات قلبی لوپوس است. پریکارد یا پرده قلب، ساختاری دولایه است که اطراف قلب قرار دارد و مقدار کمی مایع بین لایههای آن وجود دارد تا حرکت قلب هنگام ضربان به آسانی انجام شود. هنگامی که التهاب ناشی از لوپوس این پرده را درگیر میکند، پریکاردیت ایجاد میشود. در این وضعیت، ممکن است مایع بین دو لایه پریکارد افزایش پیدا کند که به آن افیوژن پریکارد گفته میشود. علائم پریکاردیت لوپوسی شامل موارد زیر است:
- درد قفسه سینه که ممکن است تیز یا تیرکشنده باشد.
- تشدید درد هنگام نفس عمیق یا سرفه.
- کاهش درد هنگام نشستن و خم شدن به سمت جلو.
- تنگی نفس، بهخصوص هنگام دراز کشیدن.
- تب خفیف و احساس ناخوشی در برخی افراد.
در مواردی که مایع زیادی در اطراف قلب جمع شود، ممکن است به قلب فشار وارد کند و مانع پر شدن طبیعی حفرههای آن شود. این وضعیت تامپوناد قلبی نام دارد و یک عارضه اورژانسی است.
تشخیص پریکاردیت با بررسی علائم، نوار قلب، اکوکاردیوگرافی و در صورت نیاز آزمایشهای تکمیلی انجام میشود. درمان نیز با توجه به شدت التهاب و میزان فعالیت لوپوس تعیین میشود و ممکن است شامل داروهای ضدالتهاب، کلشیسین و در شرایط خاص کورتون یا داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی باشد.
میوکاردیت در لوپوس؛ التهاب عضله قلب
میوکاردیت به التهاب عضله قلب گفته میشود. این عارضه در مقایسه با پریکاردیت کمتر مشاهده میشود، اما اهمیت بالینی زیادی دارد؛ زیرا میتواند توانایی قلب برای پمپاژ خون را کاهش دهد.
در لوپوس، حمله سیستم ایمنی به بافت عضله قلب و واکنشهای التهابی ناشی از بیماری میتوانند در ایجاد میوکاردیت نقش داشته باشند. این مشکل گاهی همزمان با افزایش فعالیت بیماری در سایر اندامها اتفاق میافتد. علائم میوکاردیت لوپوسی ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- تنگی نفس هنگام فعالیت یا حتی در حالت استراحت
- تپش قلب یا احساس نامنظم بودن ضربان
- درد یا احساس فشار در قفسه سینه
- خستگی شدید و کاهش تحمل فعالیت بدنی
- ورم پاها و مچ پا در صورت ایجاد نارسایی قلبی
در بعضی موارد، التهاب عضله قلب میتواند به اختلال عملکرد بطنها، نارسایی قلبی یا آریتمی منجر شود. برای بررسی این عارضه، پزشک ممکن است نوار قلب، آزمایش تروپونین، اندازهگیری BNP یا NT-proBNP و اکوکاردیوگرافی را درخواست کند. در موارد مشکوک، MRI قلب نیز میتواند برای شناسایی التهاب و آسیب بافت عضله قلب کمککننده باشد.
درمان میوکاردیت لوپوسی به شدت بیماری و وضعیت عملکرد قلب بستگی دارد. در موارد حاد یا پیشرونده، ممکن است علاوه بر درمانهای استاندارد نارسایی قلبی، از کورتون و داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی استفاده شود. انتخاب دارو باید با ارزیابی متخصصان مربوطه انجام شود.
درگیری دریچههای قلب در لوپوس؛ اندوکاردیت لیبمن-ساکس
یکی دیگر از انواع درگیری قلب در لوپوس، آسیب دریچههای قلب است. یکی از شکلهای شناختهشده این مشکل، اندوکاردیت لیبمن-ساکس (Libman-Sacks Endocarditis) نام دارد. در این عارضه، ضایعات یا تودههای کوچکی از جنس رسوبات و مواد التهابی و ترومبوتیک روی سطح دریچههای قلب تشکیل میشوند. این ضایعات معمولاً غیرعفونی هستند و بیشتر دریچه میترال و آئورت را درگیر میکنند.
در بسیاری از افراد، این تغییرات بدون علامت باقی میمانند؛ اما در برخی شرایط ممکن است باعث اختلال عملکرد دریچه، نشت خون از دریچه یا افزایش احتمال جدا شدن مواد لختهمانند و انتقال آنها به جریان خون شوند. علائم احتمالی درگیری دریچههای قلب عبارتاند از:
- تنگی نفس و کاهش تحمل فعالیت
- خستگی غیرمعمول
- تپش قلب
- بروز علائم آمبولی، مانند ضعف ناگهانی یک سمت بدن یا اختلال گفتار
وجود سندرم آنتی فسفولیپید میتواند با این نوع درگیری ارتباط داشته باشد و خطر تشکیل لخته را افزایش دهد.
اکوکاردیوگرافی روش مهمی برای بررسی ساختار و عملکرد دریچههاست. در صورت نیاز، پزشک ممکن است اکو از راه مری را نیز درخواست کند؛ زیرا این روش در شناسایی برخی ضایعات کوچک دریچهای حساسیت بیشتری دارد.
نکته مهم این است که اندوکاردیت لیبمن-ساکس با اندوکاردیت عفونی تفاوت دارد. بنابراین، تشخیص دقیق علت ضایعات دریچهای برای انتخاب درمان مناسب ضروری است.
لوپوس و بیماری زودرس عروق کرونر؛ چرا خطر سکته قلبی افزایش مییابد؟
یکی از مهمترین نگرانیها درباره درگیری قلب در لوپوس، افزایش احتمال ابتلا به بیماری عروق کرونر در سنین پایینتر از حد انتظار است. عروق کرونر، رگهایی هستند که خون و اکسیژن موردنیاز عضله قلب را تأمین میکنند. تجمع پلاکهای چربی در دیواره این عروق باعث تنگ شدن مسیر جریان خون میشود. اگر این روند پیشرفت کند یا لختهای روی پلاک تشکیل شود، ممکن است خونرسانی به بخشی از عضله قلب مختل شده و سکته قلبی اتفاق بیفتد. در افراد مبتلا به لوپوس، چند عامل میتوانند خطر بیماری عروق کرونر را افزایش دهند:
- التهاب مزمن: فعالیت طولانیمدت سیستم ایمنی و التهاب ناشی از لوپوس میتواند به پوشش داخلی رگها آسیب برساند و در روند تصلب شرایین نقش داشته باشد.
- فعالیت بالای بیماری: افرادی که برای مدت طولانی با التهاب کنترلنشده مواجه هستند، ممکن است بیشتر در معرض عوارض قلبیعروقی قرار بگیرند.
- مصرف طولانیمدت کورتون: استفاده از دوزهای بالا یا طولانیمدت کورتون میتواند با افزایش فشار خون، قند خون و چربیهای خون، خطر قلبیعروقی را بیشتر کند.
- عوامل خطر سنتی: سیگار کشیدن، اضافهوزن، کمتحرکی، دیابت، فشار خون بالا و کلسترول نامناسب نیز در کنار لوپوس اهمیت دارند.
به همین دلیل، درد قفسه سینه در افراد مبتلا به لوپوس نباید همیشه به التهاب پرده قلب یا مشکلات عضلانی نسبت داده شود. گاهی این درد میتواند نشانه کاهش خونرسانی به عضله قلب باشد و به بررسی فوری نیاز داشته باشد.
سندرم آنتیفسفولیپید و افزایش خطر لخته خون در بیماران لوپوسی
سندرم آنتیفسفولیپید (APS) یک اختلال خودایمنی مرتبط با تشکیل لخته در عروق است که ممکن است بهتنهایی یا همراه با لوپوس دیده شود. در این سندرم، بدن آنتیبادیهایی علیه پروتئینهای مرتبط با فسفولیپیدها تولید میکند. وجود این آنتیبادیها در برخی افراد میتواند سیستم انعقاد خون را تحت تأثیر قرار دهد و احتمال تشکیل لخته را افزایش دهد.
از مهمترین آنتیبادیهای مرتبط با این سندرم میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- لوپوس آنتیکوآگولانت (Lupus Anticoagulant)
- آنتیکاردیولیپین (Anticardiolipin)
- آنتیبادی ضد بتا ۲ گلیکوپروتئین یک (Anti-β2 Glycoprotein I)
وجود این آنتیبادیها بهتنهایی به معنای ابتلای قطعی به سندرم آنتیفسفولیپید نیست و تفسیر آنها به شرایط بالینی، سابقه لخته یا عوارض بارداری و تکرار آزمایشها با فاصله زمانی مناسب بستگی دارد.
اگر فرد مبتلا به لوپوس همزمان سندرم آنتیفسفولیپید داشته باشد، احتمال بروز عوارضی مانند ترومبوز عروق، آمبولی و در برخی شرایط سکته مغزی یا قلبی افزایش پیدا میکند.
در چنین شرایطی، ارزیابی خطر لخته و تصمیمگیری درباره درمان ضدانعقادی باید توسط پزشک انجام شود. مصرف خودسرانه آسپرین یا داروهای رقیقکننده خون برای پیشگیری از لخته توصیه نمیشود؛ زیرا این داروها میتوانند خطر خونریزی را نیز افزایش دهند.
برای آشنایی بیشتر با این اختلال و نشانههای آن، مقاله سندرم آنتی فسفولیپید میتواند اطلاعات تکمیلی در اختیار شما قرار دهد.
علائم هشداردهنده درگیری قلب در لوپوس کداماند؟
علائم درگیری قلب در لوپوس به بخشی از قلب که تحت تأثیر قرار گرفته و شدت بیماری بستگی دارند. بعضی نشانهها ممکن است بهآرامی ظاهر شوند، درحالیکه برخی دیگر بهصورت ناگهانی بروز میکنند.
مهمترین علائمی که باید جدی گرفته شوند عبارتاند از:
- درد قفسه سینه: بهویژه دردی که هنگام فعالیت تشدید میشود، با تنگی نفس همراه است یا به بازو، فک و پشت انتشار پیدا میکند.
- تنگی نفس: ممکن است به دلیل التهاب پرده یا عضله قلب، تجمع مایع اطراف قلب یا اختلال عملکرد قلب ایجاد شود.
- تپش قلب: احساس ضربان سریع، نامنظم یا کوبنده میتواند با التهاب عضله قلب یا اختلال ریتم ارتباط داشته باشد.
- ورم پاها: تجمع مایع در اندامهای تحتانی ممکن است از نشانههای اختلال عملکرد قلب باشد.
- خستگی غیرمعمول: کاهش تحمل فعالیت و خستگی مداوم گاهی با مشکلات قلبی همراه است.
- سرگیجه یا غش: در برخی موارد میتواند به اختلال ریتم قلب یا کاهش خونرسانی مرتبط باشد.
علائم نیازمند اقدام اورژانسی
اگر فرد مبتلا به لوپوس دچار درد یا فشار شدید و جدید در قفسه سینه، تنگی نفس ناگهانی، غش، تعریق سرد یا ضعف ناگهانی یک سمت بدن شود، باید فوراً به اورژانس مراجعه کند. این علائم ممکن است نشانه سکته قلبی، آمبولی یا سکته مغزی باشند و نباید منتظر بهبود خودبهخودی آنها ماند.
همچنین باید توجه داشت که تنگی نفس در بیماران لوپوسی همیشه منشأ قلبی ندارد. درگیری ریه، التهاب پرده جنب، کمخونی و افزایش فشار خون ریوی نیز میتوانند علائم مشابهی ایجاد کنند. تشخیص علت به بررسی بالینی و آزمایشهای تکمیلی نیاز دارد.
برای تشخیص درگیری قلب در لوپوس چه آزمایشها و معایناتی لازم است؟
برای تشخیص نوع درگیری قلب در لوپوس، پزشک از چند روش آزمایشگاهی و تصویربرداری استفاده میکند. هر یک از این روشها اطلاعات متفاوتی درباره وضعیت قلب ارائه میدهند؛ برای مثال، بعضی آزمایشها آسیب عضله قلب را بررسی میکنند، برخی عملکرد دریچهها و وجود مایع اطراف قلب را نشان میدهند و بعضی دیگر برای ارزیابی عروق کرونر یا احتمال تشکیل لخته کاربرد دارند. در جدول زیر، مهمترین آزمایشها و معاینات مورد استفاده و نقش هرکدام در تشخیص عوارض قلبی لوپوس را معرفی کردهایم.
| آزمایش یا روش تشخیصی | کاربرد در بررسی قلب |
|---|---|
| نوار قلب (ECG) | بررسی ضربان، اختلال ریتم و تغییرات احتمالی مرتبط با التهاب یا کاهش خونرسانی |
| اکوکاردیوگرافی | ارزیابی عملکرد قلب، دریچهها، حرکت دیوارهها و وجود مایع اطراف قلب |
| تروپونین | بررسی احتمال آسیب به عضله قلب |
| BNP یا NT-proBNP | کمک به ارزیابی فشار واردشده به قلب و احتمال نارسایی قلبی |
| MRI قلب | بررسی التهاب عضله قلب، آسیب بافتی و برخی بیماریهای پریکارد |
| سیتی آنژیوگرافی کرونر | بررسی ساختار عروق کرونر و تنگیهای احتمالی در افراد منتخب |
| آزمایشهای چربی و قند خون | ارزیابی عوامل خطر بیماری عروق کرونر |
| آزمایش آنتیفسفولیپید | بررسی وجود آنتیبادیهای مرتبط با افزایش خطر لخته |
چگونه میتوان خطر درگیری قلب در لوپوس را کاهش داد؟
اگرچه نمیتوان تمام عوارض قلبی لوپوس را بهطور کامل پیشگیری کرد، اما کنترل فعالیت بیماری و مدیریت عوامل خطر قلبیعروقی میتواند احتمال بروز بسیاری از مشکلات را کاهش دهد. مهمترین اقدامات پیشگیرانه عبارتاند از:
۱. کنترل فعالیت لوپوس: پیگیری منظم بیماری و مصرف داروهای تجویزشده به کاهش التهاب مزمن و پیشگیری از آسیب اندامها کمک میکند. کنترل مناسب بیماری میتواند در کاهش خطر قلبیعروقی نیز مؤثر باشد.
۲. کنترل فشار خون و چربی خون: فشار خون بالا و افزایش کلسترول از عوامل مهم آسیب به عروق کرونر هستند. اندازهگیری منظم فشار خون و بررسی دورهای چربیهای خون اهمیت دارد.
۳. مدیریت قند خون: افراد مبتلا به لوپوس، بهویژه در صورت مصرف طولانیمدت کورتون، باید از نظر افزایش قند خون و احتمال ابتلا به دیابت بررسی شوند.
۴. ترک سیگار و فعالیت بدنی مناسب: سیگار کشیدن به دیواره عروق آسیب میزند و خطر بیماری کرونر را افزایش میدهد. فعالیت بدنی متناسب با وضعیت جسمانی نیز به حفظ سلامت قلب کمک میکند.
۵. مصرف داروها طبق نظر پزشک: داروهایی مانند هیدروکسیکلروکین در درمان لوپوس نقش مهمی دارند و ممکن است در کاهش خطر حوادث قلبیعروقی نیز مؤثر باشند. البته انتخاب و ادامه درمان باید با توجه به شرایط بیمار و موارد منع مصرف انجام شود.
۶. کاهش مصرف طولانیمدت کورتون در صورت امکان: کورتون نباید خودسرانه قطع شود؛ اما پزشک تلاش میکند با کنترل مناسب بیماری، دوز دارو را به کمترین میزان مؤثر برساند تا عوارض احتمالی آن کاهش پیدا کند.
چرا متخصص قلب و روماتولوژیست در درمان لوپوس اهمیت دارد؟
از آنجا که درگیری قلب در لوپوس میتواند هم به فعالیت سیستم ایمنی و هم به عوامل خطر قلبیعروقی مرتبط باشد، مدیریت این بیماری به همکاری متخصص روماتولوژی و متخصص قلب و عروق نیاز دارد.
متخصص روماتولوژی وضعیت فعالیت لوپوس، میزان التهاب، درگیری سایر اندامها و پاسخ بیمار به داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی را بررسی میکند. در مقابل، متخصص قلب و عروق وظیفه ارزیابی عملکرد قلب، تشخیص اختلالات دریچهای، بررسی عروق کرونر و مدیریت مشکلاتی مانند آریتمی یا نارسایی قلبی را بر عهده دارد.
این همکاری بهخصوص در شرایط زیر اهمیت بیشتری پیدا میکند:
- بروز درد قفسه سینه یا تنگی نفس بدون علت مشخص
- تشخیص پریکاردیت یا میوکاردیت
- مشاهده تغییرات غیرطبیعی در اکوکاردیوگرافی
- وجود اندوکاردیت لیبمن-ساکس یا اختلال عملکرد دریچهها
- ابتلا همزمان به لوپوس و سندرم آنتیفسفولیپید
- وجود عوامل خطر متعدد برای بیماری عروق کرونر
در مرکز روماتیسم ایران، ارزیابی مشکلات قلبی بیماران روماتیسمی میتواند با مشارکت متخصص قلب و عروق انجام شود. دکتر ثمین قنبری، متخصص قلب و عروق، از پزشکانی است که بیماران برای بررسی و پیگیری مشکلات قلبی میتوانند به ایشان مراجعه کنند.
جمعبندی؛ چه زمانی برای بررسی قلب در لوپوس به متخصص مراجعه کنیم؟
درگیری قلب در لوپوس میتواند از التهاب پرده قلب و عضله آن تا آسیب دریچهها و بیماری زودرس عروق کرونر متفاوت باشد. برخی از این مشکلات با علائم مشخصی مانند درد قفسه سینه، تنگی نفس و تپش قلب همراه هستند؛ اما بعضی دیگر ممکن است در مراحل اولیه بدون علامت باشند.
به همین دلیل، کنترل لوپوس بهتنهایی برای مراقبت از سلامت قلب کافی نیست و ارزیابی عوامل خطر قلبیعروقی نیز باید در برنامه پیگیری بیمار قرار بگیرد. اگر به لوپوس مبتلا هستید و علائم جدید قلبی را تجربه میکنید یا سابقه مشکلات قلبی و عروقی دارید، مراجعه به متخصص قلب و عروق در کنار پیگیری درمان نزد روماتولوژیست اهمیت دارد.
برای بررسی تخصصی وضعیت قلب و ارزیابی احتمال عوارض قلبی ناشی از بیماریهای خودایمنی، میتوانید از خدمات دکتر ثمین قنبری، متخصص قلب و عروق در مرکز روماتیسم ایران استفاده کنید. ویزیت ایشان روزهای یکشنبه از ساعت ۱۵ تا ۱۸ در مرکز روماتیسم ایران، واقع در خیابان کارگر شمالی، ابتدای خیابان ابوالفضل خسروی، پلاک ۷۰ انجام میشود.
برای دریافت نوبت و آشنایی بیشتر با سوابق و خدمات ایشان، به صفحه دکتر ثمین قنبری متخصص قلب و عروق مراجعه کنید.
تنگی نفس در بیماران لوپوسی نشانه مشکل قلبی است یا ریوی؟
هر دو احتمال وجود دارد. التهاب عضله یا پرده قلب، نارسایی قلبی و تجمع مایع اطراف قلب میتوانند باعث تنگی نفس شوند. از طرف دیگر، التهاب ریه و پرده جنب، کمخونی و افزایش فشار خون ریوی نیز از علل احتمالی هستند. برای تشخیص علت، معاینه و بررسیهای تکمیلی ضروری است.
بیماران مبتلا به لوپوس هر چند وقت یکبار باید اکوکاردیوگرافی انجام دهند؟
فاصله زمانی مشخص و یکسانی برای انجام اکو در تمام بیماران لوپوسی وجود ندارد. اگر بیمار علامت جدیدی داشته باشد یا سابقه درگیری قلبی داشته باشد، پزشک ممکن است اکو را درخواست کند یا در فواصل مشخص تکرار کند. در افراد بدون علامت و بدون شواهد درگیری قلبی، ضرورت انجام اکو باید براساس شرایط بالینی تعیین شود.
آیا همه بیماران لوپوسی به اکوکاردیوگرافی نیاز دارند؟
خیر. انجام اکو برای تمام بیماران مبتلا به لوپوس در فواصل زمانی ثابت و بدون توجه به شرایط بالینی، یک ضرورت همگانی محسوب نمیشود. اگر بیمار علائمی مانند تنگی نفس، درد قفسه سینه، تپش قلب یا ورم اندامها داشته باشد، یا پزشک در معاینه به وجود اختلال قلبی مشکوک شود، اکوکاردیوگرافی میتواند به تشخیص کمک کند.



بدون دیدگاه