مقدمه
رادیوگرافی ستون فقرات (Total Spine Radiography) یک روش پرتوشناسی ساده و در دسترس است که در ارزیابی بیماران تروما و بررسی تغییرات اسکلتی مانند اسکولیوزیس کاربرد فراوان دارد. این تکنیک میتواند بهصورت پرتوپراکسی خطی (projectional)، توموگرافی کامپیوتری (CT) و یا روشهای دیجیتال اسلیت بیم (slit-beam digital radiography) اجرا شود و در تشخیص و مدیریت ناهنجاریهای ستون فقرات کمککننده باشد.
اندیکاسیون ها
- بررسی تروما و شکستگیهای ستون فقرات
- ارزیابی و پیگیری اسکولیوزیس و کیفوزیس
- پایش تغییرات دژنراتیو دیسک و استخوان (استئوآرتریت، استئوفیتها)
- تعیین پارامترهای زاویهای در پلان ساجیتال (مثلاً لوردوز و اسپینال تیلت)
- غربالگری قبل از عملهای جراحی اسپاین
تکنیک های تصویربرداری
۱. تصویربرداری ساده (Conventional Radiography)
- تهیه تصاویر قدامی–خلفی (AP) و جانبی (Lateral) ستون فقرات از ناحیه گردنی تا ساکرال
- استفاده از سیستمهای بخشی (segmented) یا اسلیت بیم برای کنار هم قرار دادن تصاویر قطعهقطعه
۲. سیستم EOS
- تصویربرداری دو بعدی با آرایش ۹۰ درجهای تیوبهای اشعه و آشکارسازها
- امکان ثبت کل ستون فقرات در یک تصویر واحد با دوز کم
- تنظیم سرعت اسکن بر اساس مورفوتایپ بیمار (S, M, L) برای کاهش تشعشع و تکرار مجدد تصویربرداری
۳. روشهای جایگزین (CT, MRI)
- CT با برشهای نازک و بازسازی چندصفحهای برای ارزیابی دقیق شکستگی و دژنره
- MRI برای بررسی آسیبهای بافت نرم، مدولا و کانال نخاعی
پروتکل تصویربرداری
- بیمار ایستاده با شانهها پایین، دستها روی پایهها یا دستهها
- ثبت دو نما: قدامی–خلفی (AP) و جانبی (Lateral)
- استفاده از تیوبهای اشعه با آنژلاسیون مناسب برای کاهش آرتیفکت و ابرپوشانی
- انتخاب مورفوتایپ (S، M، L) و تنظیم سرعت اسکن در سیستم EOS
- تصویربرداری بخش به بخش با آشکارسازهای متصل و مونتاژ نرمافزاری تصاویر
دوز پرتو
مطالعهای با سیستم EOS نشان داد که تغییر مورفوتایپ بیمار از S به M با افزایش دوز سطح پوست حدود 41.25 ± 4.57٪، از M به L حدود 59.56 ± 24.00٪ و از S به L حدود 124.21 ± 26.96٪ همراه است.
| انتقال مورفوتایپ | افزایش دوز سطح پوست (ESD) |
| S → M | 41.25 ± 4.57٪ |
| M → L | 59.56 ± 24.00٪ |
| S → L | 124.21 ± 26.96٪ |
یافتههای رادیوگرافی
- شکستگیهای تنه مهره و فرآیندهای عرضی
- لغزش مهرهای (Spondylolisthesis)
- تغییرات دژنراتیو دیسک با کاهش ارتفاع
- اسکولیوزیس و محاسبه زاویه کایفوز/لوردوز
- اخبار غیراختصاصی مانند تومورها، ضایعات التهابی یا عفونی
محدودیتها
- حساسیت پایین در تشخیص آسیب بافت نرم و نخاع
- دقت محدود در ارزیابی استنوز کانال نخاعی و جزئیات دژنراتیو پیچیده
- اثر ابرپوشانی ساختارهای استخوانی در موارد اسکولیوزیس شدید
چشمانداز آینده
- سیستمهای تصویربرداری با دوز پایینتر و الگوریتمهای مونتاژ تصویر خودکار
- کاربرد هوش مصنوعی برای تشخیص خودکار انحرافات زاویهای و تغییرات ساختاری
- تلفیق دادههای رادیوگرافی با MRI و CT در پلتفرمهای سهبعدی
نتیجهگیری
رادیوگرافی ستون فقرات یک ابزار پایهای و ضروری در تصویربرداری اسکلتی است که با وجود محدودیتهای بافت نرم، در تشخیص اولیه تروما، اسکولیوزیس و پایش تغییرات دژنراتیو کاربرد فراوان دارد. با پیشرفت سیستمهایی مانند EOS و بهرهگیری از فناوریهای نوظهور، دقت، ایمنی و کارایی این روش روزبهروز ارتقاء خواهد یافت.
کاربرد رادیوگرافی ستون فقرات در بیماریهای مفاصل، استخوان و روماتیسمی
رادیوگرافی تمام طول ستون فقرات (AP و لترال در یک نما) امکان بررسی توزیع تغییرات ساختاری و دینامیک شکستگی یا جابجایی را در یک تصویر یکپارچه فراهم میکند. این ویژگی در طیف گستردهای از بیماریهای مفصلی، استخوانی و روماتیسمی ارزش تشخیصی و پیگیری درمانی دارد.
اسپوندیلوآرتروپاتیهای محور (مانند اسپوندیلیت آنکیلوزان)
- تشخیص سندسموفیتهای طولی پیوسته (syndesmophytes) و بامبو اسپاین (bamboo spine)
- ارزیابی fusion مهرهها و kyphotic deformity ناشی از پیشرفت بیماری
- امکان استفاده از شاخصهای اسپاین رادیولوژیک مثل BASRI و mSASSS برای امتیازدهی و پیگیری کمی پیشرفت ضایعه
آرتریت روماتوئید
- بررسی درگیری مفصل آتلانتودنتال: فرسایش دندویید (odontoid erosion) و افزایش فاصله atlantodental
- تشخیص آتلانو-اکسیال سابلوکسیون و زیرمحوری (subaxial subluxation)
- انجام نماهای flexion/extension برای شناسایی instability دینامیک در سندرم گردنی روماتوئیدی
تغییرات دژنراتیو و آرتروز ستون فقرات
- ارزیابی کاهش ارتفاع دیسک و تشکیل osteophyte در سطوح مهرهای
- تشخیص facet joint arthropathy و uncovertebral joint changes
- Plain radiography اولین گام تشخیصی در بیماریهای دژنراتیو ستون فقرات است و در کنار CT/MRI برای تکمیل یافتهها کاربرد دارد.
شکستگیهای فشاری مهرهای (Osteoporotic Compression Fractures)
- شناسایی wedging یا collapse ناشی از پوکی استخوان در بیماران مسن
- استفاده از نماهای AP و لترال برای اندازهگیری درصد کاهش ارتفاع مهره و تعیین درمان محافظهکارانه یا جراحی
با وجود حساسیت محدود برای شکستگیهای بدون جابجایی، نخستین روش تصویربرداری استاندارد است.
سایر روماتیسمها و بلورین ها
- در دیسکوپاتیهای بلورین (مانند اسپوندیلوآرتروپاتی ناشی از بلور کلسیم) بررسی توزیع کلسیفیکاسیون دیسکال
- در بیماریهای متابولیک استخوان (مانند دیسکآرتروپاتی دیفیوز) ارزیابی شکل و قطر کانال نخاعی
با توجه به سهولت دسترسی، هزینه پایین و پوشش سرتاسری از ستون فقرات، رادیوگرافی تمامطول ابزار اولیه و تکمیلی مهمی در تشخیص، درجهبندی و پیگیری بیماریهای مفصلی، استخوانی و روماتیسمی بهشمار میآید.
منابع
- Diagnostic Radiology of the Rheumatic Diseases: Interpreting Musculoskeletal Radiographs, Ultrasound, and MRI. Springer, 2020.
- Calleja M, Chew F. Rheumatoid Arthritis Spine Imaging. Medscape, Updated Oct 10, 2022.
- Stanislavsky A, et al. Rheumatoid arthritis (musculoskeletal manifestations). Radiopaedia.org, Last revised Aug 29, 2024.
- Goddard AJP, Gholkar AG. Diagnostic and therapeutic radiology of the spine: an overview. Imaging, Vol.14, Iss.5, 2002.
){kind=link}
بدون دیدگاه