کاربرد تصویربرداری (اشعه ایکس، سونوگرافی، ام آر آی) در شناسایی آسیب های مفصلی آرتریت روماتوئید

تصویربرداری در شناسایی آرتریت روماتوئید نقش حیاتی در بررسی و ارزیابی آسیبهای مفصلی ناشی از این بیماری دارد. اشعه ایکس به عنوان روش اولیه، تغییرات ساختاری مانند اروزیون استخوان، تنگ شدگی فضای مفصلی، و دفورمیتیها را نشان میدهد، اما اغلب در مراحل اولیه بیماری حساسیت کافی ندارد. سونوگرافی (به ویژه با تکنیک داپلر) امکان تشخیص زودهنگام سینوویت، افیوژن مفصلی، و افزایش عروق خونی ناشی از التهاب را فراهم میکند و برای پایش فعالیت بیماری مفید است. ام آر آی (MRI) با حساسیت بالا، آسیبهای پیش بالینی مانند التهاب غشای سینوویال، و اروزیون های ظریف را شناسایی میکند و در ارزیابی پاسخ به درمان و پیشگیری از پیشرفت آسیبها کاربرد دارد. ترکیب این روشها به پزشکان کمک میکند تا در آزمایش روماتیسم تشخیص دقیقتری داشته باشند و درمانهای هدفمند را به موقع آغاز کنند. با مرکز روماتولوژی ایران همراه باشید تا با انواع آزمایشهای تصویربرداری در تشخیص آرتریت روماتوئید آشنا شوید.

مباحث عنوان شده:

• اشعه ایکس در تشخیص آرتریت روماتوئید
• سونوگرافی در تشخیص آرتریت روماتوئید
• ام آری آی در تشخیص آرتریت روماتوئید
• اسکن‌های سی‌تی (CT)
• اسکن‌های پت (PET)
• اسکن دگزا (DEXA) یا DXA
• جمع بندی

انواع روشهای تصویربرداری در شناسایی آرتریت روماتوئید (RA) :

برای تشخیص و نظارت بر آرتریت روماتوئید، از روش‌های تصویربرداری مختلفی از جمله اشعه ایکس، سونوگرافی و ام‌آر‌آی استفاده می‌شود. که در ادامه هر یک را توضیح داده ایم:

اشعه ایکس:

اشعه ایکس فقط آسیب مفصلی به استخوان (ساییدگی) یا غضروف (تنگ شدن فضای مفصلی) را در مراحل نسبتاً پیشرفته بیماری نشان می‌دهد. اشعه ایکس معمولی در نشان دادن تغییرات خود استخوان‌ها بهتر از بافت نرم اطراف عمل میکند. اشعه ایکس از نوعی تابش به نام تابش یونیزان تشکیل شده است که در دوزهای بالا می‌تواند برای بدن انسان بسیار خطرناک باشد. طبیعی است که بسیاری از بیمارانی که نیاز به اشعه ایکس دارند، نگران ایمنی نسبی آن باشند و بخواهند بدانند که با این روش چقدر در معرض تابش قرار می‌گیرند. با این حال، میزان تابش در اشعه ایکس تفاوت چندانی با قرار گرفتن طبیعی در معرض تابش که در زندگی روزمره تجربه می‌کنیم، ندارد.

در مراحل اولیه، آرتریت روماتوئید باعث ایجاد التهاب بافت نرم می‌شود که ممکن است در عکس اشعه ایکس ظاهر نشود. آسیب و ناهنجاری‌های استخوانی بعداً ایجاد می‌شوند و دیدن آن‌ها آسان‌تر است. همچنین ممکن است شکاف‌هایی بین مفاصل یا استخوان‌های دست یا پای خود در عکس‌های اشعه ایکس یا لکه‌ها یا ضایعاتی روی استخوان‌های خود مشاهده کنید. اگرچه اشعه ایکس به تنهایی ممکن است بهترین انتخاب اولیه برای تشخیص و درمان زودهنگام نباشد، اما می‌تواند برای تعیین یک خط پایه برای وضعیت شما مفید باشد. پزشکان می‌توانند هنگام بررسی پیشرفت وضعیت شما به عکس‌های اشعه ایکس اولیه مراجعه کنند.

هنگامی که پزشک عکس‌های اشعه ایکس شما را بررسی می‌کند، به موارد زیر نیز توجه می‌کند:

• تغییرات در شکل مفاصل شما
• ضایعات یا آسیب به استخوان‌های شما
• از دست دادن غضروف
• ناهماهنگی (به نام نیمه دررفتگی)
• تورم و کلسیفیکاسیون بافت نرم
• از دست دادن تراکم استخوان
• کیست‌ها

طبق تحقیقات معتبر در سال 2016، یکی از اولین نشانه‌های آرتریت روماتوئید، گشاد شدن فضای مفصلی است. فضاهای بین مفاصل شما بسته به میزان مایع بین آنها می‌تواند اندازه متفاوتی داشته باشد. ممکن است در زمان‌های مختلف در آرتریت روماتوئید، مایع اضافی بین مفاصل خود داشته باشید. فرسایش استخوان نیز ممکن است در اشعه ایکس ظاهر شود، اگرچه معمولاً با پیشرفت آرتریت روماتوئید ایجاد می‌شود.

سونوگرافی

سونوگرافی یک آزمایش بدون درد و بی‌ضرر در روشهای تصویربرداری در شناسایی آرتریت روماتوئید  است که از امواج صوتی استفاده می‌کند. این امواج توسط یک پروب (دستگاه) منتشر و پس از بازتاب از بافت‌های داخلی بدن جمع‌آوری می‌شوند و تصویری دقیق از ساختارهای زیر پوست ارائه می‌دهند. استخوان به رنگ سفید روشن و مایع به رنگ سیاه در مانیتور ظاهر می‌شود. بیشتر افراد با استفاده از سونوگرافی برای دیدن جنین متولد نشده در رحم آشنا هستند. پیشرفت‌های اخیر در فناوری پروب، استفاده از سونوگرافی را برای بررسی مفاصل و بافت‌های نرم اطراف امکان‌پذیر کرده است. سونوگرافی نسبتاً ارزان و ایمن است و از قرار گرفتن در معرض تشعشعاتی که برای اشعه ایکس معمولی و سی‌تی اسکن ضروری است، جلوگیری می‌کند.

روماتولوژیست‌ها می‌توانند از سونوگرافی برای تشخیص التهاب ظریف در اطراف تاندون‌ها و مفاصل کوچک انگشتان نیز استفاده ‌کنند. این امر مهم است زیرا معاینه بالینی ممکن است همیشه التهاب را، به ویژه در آرتریت اولیه، شناسایی نکند.

ام‌آر‌آی (MRI) :

ام‌آر‌آی (MRI) (مخفف تصویربرداری رزونانس مغناطیسی) یک روش تصویربرداری است که از تابش غیریونیزان برای ایجاد تصاویر تشخیصی مفید استفاده می‌کند. به زبان ساده، اسکنر ام‌آر‌آی از یک آهنربای بزرگ و قدرتمند تشکیل شده است که بیمار در آن دراز می‌کشد. یک آنتن موج رادیویی برای ارسال سیگنال به بدن استفاده می‌شود و سپس یک گیرنده فرکانس رادیویی سیگنال‌های منتشر شده را شناسایی می‌کند. این سیگنال‌های برگشتی توسط یک کامپیوتر متصل به اسکنر به تصاویر تبدیل می‌شوند و تصویربرداری از هر قسمت از بدن را می‌توان در هر صفحه‌ای به دست آورد.

مزایای MRI :

• توانایی تصویربرداری بدون استفاده از اشعه ایکس یونیزان
• تصاویر را می‌توان در صفحات متعدد (محوری، ساجیتال، کرونال یا مایل) بدون تغییر موقعیت بیمار به دست آورد. تصاویر سی‌تی فقط می‌توانند در صفحات متعدد با همان وضوح فضایی (یعنی وکسل‌های ایزوتروپیک) بازسازی شوند.
• تصاویر ام‌آر‌آی در مقایسه با اسکن‌های سی‌تی و رادیوگرافی‌های ساده، کنتراست بافت نرم برتری را نشان می‌دهند و آن را به معاینه ایده‌آل مغز، ستون فقرات، مفاصل و سایر قسمت‌های بدن بافت نرم تبدیل می‌کنند.
• برخی از تصاویر آنژیوگرافی را می‌توان بدون استفاده از ماده حاجب، برخلاف سی‌تی یا آنژیوگرافی معمولی، به دست آورد.

معایب MRI :

• اسکن‌های ام‌آر‌آی گران‌تر از سی تی اسکن ها هستند.
• به دست آوردن اسکن‌های ام‌آر‌آی به طور قابل توجهی بیشتر از سی‌تی طول می‌کشد و راحتی بیمار می‌تواند مشکل‌ساز باشد.
• به دست آوردن تصویر ام‌آر‌آی در مقایسه با سی‌تی پر سر و صدا است.
• سوراخ‌های اسکنر ام‌آر‌آی نسبت به سی‌تی تمایل به بسته بودن بیشتری دارند و با کلاستروفوبیا همراه هستند.
• اسکن ام‌آر‌آی برای بیماران دارای برخی ایمپلنت‌های فلزی و اجسام خارجی ایمن نیست. توجه دقیق به اقدامات ایمنی برای جلوگیری از آسیب جدی به بیماران و کارکنان ضروری است و این امر به تجهیزات سازگار با ام‌آر‌آی ویژه و رعایت دقیق پروتکل‌های ایمنی نیاز دارد.

اسکن‌های سی‌ تی (CT)

اسکن‌های سی‌تی، اسکن‌های توموگرافی محوری کامپیوتری هستند. کلاستروفوبیا در اسکن‌های سی‌تی نسبت به ام‌آر‌آی کمتر مشکل‌ساز است، زیرا در این روش روی تختی دراز می‌کشید که به جلو و عقب از طریق یک دستگاه حلقه‌ای شکل حرکت می‌کند. این دستگاه از یک اسکنر اشعه ایکس برای گرفتن تصاویر استفاده می‌کند، اما این تصاویر واضح‌تر از تصاویر تولید شده توسط دستگاه اشعه ایکس استاندارد هستند، زیرا از پرتوهای متعدد استفاده می‌شود، در حالی که اشعه ایکس استاندارد از یک پرتو واحد استفاده می‌کند.

قبل از انجام اسکن، ممکن است از شما خواسته شود چیزی به نام ماده حاجب مصرف کنید، که مایعی حاوی رنگ است و می‌تواند نتایج تصویربرداری را بهبود بخشد. یک اسکن سی‌تی می‌تواند تا 30 دقیقه طول بکشد و اگرچه از تشعشعات مانند اشعه ایکس استفاده می‌شود، اما میزان تشعشعات ایمن در نظر گرفته می‌شود. شما باید لباس‌های خود را درآورید و در طول اسکن یک گان (لباس مخصوص) به شما داده می‌شود تا بپوشید. همچنین باید تمام وسایل فلزی مانند جواهرات را از بدن خود خارج کنید، زیرا می‌توانند در اسکن تداخل ایجاد کنند.

اسکن‌های پت (PET):

توموگرافی انتشار پوزیترون یا اسکن‌های پت به طور فزاینده‌ای برای کمک به تشخیص واسکولیت عروق بزرگ، (یک بیماری روماتولوژیکی که در آن التهاب بر شریان‌ها تأثیر می‌گذارد)، استفاده می‌شوند. این اسکن با تشخیص یک ردیاب رادیواکتیو که قبل از اسکن به بازوی شما تزریق می‌شود، کار می‌کند. رایج‌ترین ردیاب مورد استفاده FDG نام دارد که مانند قند طبیعی گلوکز است. سطح رادیواکتیویته موجود در اسکن تقریباً برابر با تشعشعات طبیعی است که در طول 3 سال از خورشید دریافت می‌کنید. ردیاب رادیواکتیو ظرف چند ساعت از بدن خارج می‌شود.

تزریق حدود یک ساعت قبل از اسکن انجام می‌شود. در طول این مدت، باید ساکت و بی‌حرکت بمانید تا ردیاب به قسمت‌های مناسب بدن برود. اسکن واقعی حدود 30 دقیقه طول می‌کشد و باید روی یک تخت صاف دراز بکشید که به مرکز یک اسکنر استوانه‌ای حرکت می‌کند.

اسکن دگزا (DEXA) یا DXA :

اسکن دگزا برای اندازه‌گیری تراکم استخوان و به طور خاص برای نظارت بر بیماری به نام پوکی استخوان استفاده می‌شود که استخوان‌ها را ضعیف می‌کند و افراد را مستعد شکستگی می‌کند. این بیماری بالطبع در افراد مبتلا به آرتریت روماتوئید شایع‌تر از جمعیت عمومی است، به ویژه برای کسانی که برای مدت طولانی با استروئیدها درمان شده‌اند.

جمع بندی

امیدواریم با ارائه این مقاله توانسته باشیم اطلاعات جامعی در مورد آزمایش روماتیسم با روشهای نوین تصویربرداری به شما ارائه کنیم. روش‌های تصویربرداری در شناسایی آرتریت روماتوئید نقشی حیاتی در تشخیص زودهنگام، ارزیابی پیشرفت بیماری و نظارت بر پاسخ به درمان ایفا می‌کنند.  با تمام گفته ها و وجود مزایای MRI، محدودیت‌هایی مانند هزینه بالا، زمانبر بودن و دسترسی محدود در برخی مناطق، استفاده از آن را در عمل بالینی چالش‌برانگیز می‌سازد. در نتیجه، ترکیب روش‌های تصویربرداری (مانند سونوگرافی برای پایش سریع و MRI برای ارزیابی عمیق) همراه با معیارهای بالینی و آزمایشگاهی، رویکردی بهینه برای مدیریت آرتریت روماتوئید محسوب می‌شود.

منابع:

nras.org.uk

radiopaedia.org

healthline.com